Zagłada Romów. Jak upamiętnia ją Europa Środkowa i Bałkany?

W rocznicę zagłady Romów romska społeczność protestuje przeciw dyskryminacjiZdjęcie: Andrea Ronchini/NurPhoto/picture alliance Uznanie przez Niemcy ludobójstwa Sinti i Romów , w którym zginęło około pół miliona osób, zajęło całe dziesięciolecia. Podobnie było z ustanowieniem obchodzonego co roku 2 sierpnia „Europejskiego Dnia Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti”. Minęły dekady, zanim stał się on oficjalnym dniem pamięci w Niemczech i całej Europie.

Z inicjatywy polskich organizacji romskich 2 sierpnia 1994 roku na terenie Miejsca Pamięci Auschwitz-Birkenau odbyły się pierwsze uroczystości upamiętniające tzw. „likwidację obozu cygańskiego” (Zigeunerlager) w nocy z 2 na 3 sierpnia 1944 roku. Wcześniej, na skutek niedożywienia, chorób i epidemii, zginęły tam tysiące deportowanych. Tej nocy niemieccy nazistowscy oprawcy zagazowali, rozstrzelali i skatowali na śmierć kolejne tysiące uwięzionych w obozie Sinti i Romów.

Dopiero od 2015 roku, dzięki inicjatywie Parlamentu Europejskiego , Europejski Dzień Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti jest obchodzony zarówno w Niemczech, jak i w innych krajach europejskich z udziałem przedstawicieli władz państwowych. Z tej okazji niektórzy członkowie rządów państw Europy przyjeżdżają do Miejsca Pamięci Auschwitz-Birkenau. Najczęściej jednak oficjalne uroczystości odbywają się w poszczególnych krajach. Dotyczy to zwłaszcza państw Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej, ponieważ właśnie tam nazistowska polityka eksterminacji uderzyła w Romów ze szczególną siłą.

Polska: Oficjalny dzień pamięci od 15 lat

W Polsce, którą zamieszkuje około 30 tysięcy Romów, 2 sierpnia jest oficjalnym dniem pamięci już od 2011 roku. W uroczystościach na terenie Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau biorą udział przedstawiciele parlamentu i rządu, społeczności romskiej i ocalali.

Inne uroczystości rocznicowe odbywają się co roku 3 sierpnia w Szczurowej w Małopolsce. To właśnie tam znajduje się pierwszy na świecie pomnik upamiętniający romską Zagładę, a sama wieś stała się celem Międzynarodowego Taboru Pamięci Romów. Również w innych miasteczkach i wsiach południowo-wschodniej Polski każdego lata upamiętnia się Romów zamordowanych podczas niemieckiej okupacji.

Czechy: Dawna ferma świń, dziś miejsce pamięci

W Czechach – które zamieszkuje około 250 tysięcy Romów – 2 sierpnia jest oficjalnie obchodzony od 2015 roku. Główne uroczystości odbywają się w miejscowości Lety na południe od Pragi, gdzie organizacje romskie od dziesięcioleci przypominają o ludobójstwie.

W 1940 roku Niemcy utworzyli tam obóz koncentracyjny, do którego od 1942 roku deportowano romskie rodziny. Po wojnie teren był wykorzystywany jako ferma trzody chlewnej. Po długich sporach gospodarstwo zamknięto w 2018 roku, a miejsce przekształcono w obiekt pamięci.

W otwarciu w kwietniu 2024 roku wzięli udział prezydent Czech Petr Pavel oraz ówczesny premier Petr Fiala. Kolejnym miejscem pamięci jest Hodonín na północ od Brna, gdzie w latach 1942–1943 znajdował się niemiecki obóz koncentracyjny dla Romów. Tutaj upamiętnia się między innymi masową deportację Romów do Auschwitz 21 sierpnia 1943 roku.

Słowacja: Dzień pamięci już od 2005 roku

Na Słowacji , gdzie mieszka około pół miliona Romów, 2 sierpnia jest oficjalnym dniem pamięci od 2005 roku. Główne uroczystości odbywają się tego dnia na terenie Muzeum Słowackiego Powstania Narodowego (SNP) w Bańskiej Bystrzycy w środkowej Słowacji. Muzeum to upamiętnia antyfaszystowski zryw Słowaków z 1944 roku. Uroczystości rocznicowe organizuje rząd – a dokładnie rządowy pełnomocnik ds. społeczności romskiej – we współpracy z pozarządowymi inicjatywami romskimi. Biorą w nich udział również inni przedstawiciele władz państwowych, na przykład z kancelarii prezydenta.

Romowie i Sinti. "Kiedy skończy się ta nienawiść"

To view this video please enable JavaScript, and consider upgrading to a web browser that supports HTML5 video

Węgry: Antycyganizm dawniej i dziś

Na Węgrzech , które zamieszkuje około 600 tysięcy Romów, Dzień Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti obchodzony jest w wielu miejscach 2 sierpnia na mocy uchwały parlamentu z 2005 roku.

W samym Budapeszcie są trzy miejsca pamięci poświęcone Romom zamordowanym podczas Holocaustu , w których odbywają się oficjalne uroczystości. Powstanie tych oraz wielu innych pomników w całym kraju wynika z faktu, że węgierscy Romowie padli ofiarą deportacji i masowych mordów, szczególnie po rozpoczęciu niemieckiej okupacji w 1944 roku oraz pod rządami strzałokrzyżowców – węgierskich narodowych socjalistów.

Do pamięci historycznej dochodzi na Węgrzech także upamiętnienie serii rasistowskich morderstw na Romach z lat 2008–2009. Skrajnie prawicowi terroryści zamordowali wówczas sześć osób, a 55 odniosło rany, w tym niektóre ciężkie. Ostatniego zamachu dokonali z pełnym cynizmem – akurat w nocy z 2 na 3 sierpnia 2009 roku we wsi Kisléta we wschodnich Węgrzech.

Rumunia: Deportacje do Naddniestrza

W Rumunii , gdzie mieszka około dwóch milionów Romów, Dzień Pamięci o Zagładzie Romów jest oficjalnie obchodzony od 2020 roku. Główne uroczystości odbywają się przy pomniku ofiar Holocaustu w Bukareszcie, który został odsłonięty w 2009 roku. Podczas II wojny światowej Rumunia – pod rządami dyktatora i sojusznika Hitlera, Iona Antonescu – samodzielnie zorganizowała masowe deportacje Żydów i Romów do Naddniestrza.

W tamtejszych obozach zamordowano lub doprowadzono do śmierci z głodu i chorób około 380 tysięcy Żydów oraz 11 tysięcy Romów. W 2025 roku po raz pierwszy w uroczystościach upamiętniających wziął udział rumuński prezydent.

W 2004 roku Rumunia ustanowiła 9 października Krajowym Dniem Pamięci o Holocauście. Tego dnia rozpoczęły się deportacje Żydów z Bukowiny do Naddniestrza. W tym dniu w szczególny sposób wspomina się również Romów deportowanych i zamordowanych przez reżim Antonescu.

Bułgaria: Pamięć bez oficjalnego dnia pamięci

W Bułgarii , w której mieszka około 700 tysięcy Romów, 2 sierpnia nie został ustanowiony oficjalnym dniem pamięci, jednak jest on obchodzony podczas uroczystości organizowanych przez organizacje romskie. Z tej okazji oficjalne oświadczenia wydają również przedstawiciele państwa i rządu. Mimo sojuszu z nazistowskimi Niemcami, Bułgaria sprzeciwiła się żądaniom Berlina dotyczącym deportacji Żydów oraz Romów. Niemniej jednak padli oni ofiarą dyskryminacji poprzez liczne przepisy prawne, które uczyniły z nich obywateli drugiej kategorii

Chorwacja: Próba ucieczki na pierwszym planie

W Chorwacji, gdzie mieszka około 25 tysięcy Romów, parlament ustanowił 2 sierpnia oficjalnym dniem pamięci dopiero w 2014 roku. Główne uroczystości odbywają się na terenie dawnego obozu koncentracyjnego Jasenovac, w którym pod rządami faszystowskiego reżimu ustaszy więzieni byli Serbowie, Żydzi, Chorwaci i Romowie. Zamordowano tam od 15 tysięcy do 20 tysięcy Romów.

W obchodach rocznicowych biorą udział przedstawiciele rządu. Z reguły jednak w Jasenovac na pierwszym planie stawia się datę 22 kwietnia – dzień ten upamiętnia podjętą w 1945 roku próbę buntu i ucieczki więźniów z obozu koncentracyjnego.

Macedonia Północna: Dzień pamięci i święto narodowe

W Macedonii Północnej, w której mieszka 100 tysięcy Romów, 2 sierpnia jest oficjalnym Dniem Pamięci o Zagładzie Romów od 2017 roku. Główne uroczystości odbywają się w Skopje, w Centrum Pamięci o Holocauście Macedońskich Żydów. Ponieważ 2 sierpnia jest w Macedonii Północnej również świętem państwowym (Dniem Republiki), pamięć o ludobójstwie Romów schodzi w przestrzeni publicznej na nieco dalszy plan.

Serbia: Brak oficjalnego dnia pamięci

W Serbii, w której mieszka około 130 tysięcy Romów, 2 sierpnia nie jest oficjalnym dniem pamięci o Zagładzie Romów. Niemniej jednak o ludobójstwie tej społeczności wspomina się przy okazji innych rocznic upamiętniających zbrodniczą politykę narodowych socjalistów oraz ustaszy.

Artykuł ukazał się pierwotnie na stronach Redakcji Niemieckiej DW .

Czytaj cały artykuł u źródła — DW Polski GNews