Historia Wrześni – od średniowiecznej osady do miasta Dzieci Wrzesińskich
Historia miasta Września – miasto, które pamięta swoje korzenie Od średniowiecznej osady nad Wrześnicą, przez prywatne miasto szlacheckie i zabór pruski, aż po strajk dzieci wrzesińskich, przemysłowy Tonsil i współczesne miasto powiatowe.
To opowieść o miejscu, w którym historia nie jest tylko datą z podręcznika. Jest obecna w rynku, w murach dawnej szkoły, w pamięci mieszkańców i w symbolach, które do dziś budują tożsamość Wrześni.
Rynek we Wrześni. Fot. Kapitel, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Września to nie tylko punkt na mapie Wielkopolski. To miasto, które rosło na szlakach handlowych, przeżywało wojny i rozbiory, a na początku XX wieku stało się jednym z najważniejszych symboli oporu wobec germanizacji. W jej historii spotykają się rzemiosło, handel, religia, szkoła, przemysł, pamięć i codzienna praca kolejnych pokoleń mieszkańców.
1256 pierwsza wzmianka
1357 Września jako civitas
1793 zabór pruski
1901 strajk dzieci
1945 powojenna odbudowa
1993 pierwsze prawybory
Nad Wrześnicą – początki miasta i jego nazwa Najstarsza znana wzmianka źródłowa o Wrześni pochodzi z 1256 roku. Miasto jako civitas zostało po raz pierwszy wymienione w 1357 roku w liście biskupa krakowskiego Bodzanty z rodu Porajów. Oznacza to, że prawa miejskie Września musiała uzyskać przed tą datą, choć sam dokument lokacyjny nie zachował się do naszych czasów. Nazwa miasta wiązana jest z wrzosem, który miał porastać okoliczne tereny, a także z rzeką Wrześnicą. W dawnych źródłach spotykamy różne zapisy nazwy: Vresc, Wressna, Wresna, Wreszna, Wresnija czy Wrzesznya. To pokazuje, jak długa i wielowarstwowa jest historia lokalnej nazwy, która przetrwała mimo zmian granic, języków urzędowych i systemów politycznych. Dlaczego to ważne? Września nie pojawia się nagle jako gotowe miasto. Jej początki wyrastają z położenia nad rzeką, z lokalnego handlu, z drogi łączącej ważne ośrodki Wielkopolski i z własności rodów, które przez wieki decydowały o jej rozwoju.
Rynek, handel i prywatne miasto szlacheckie W średniowieczu Września rozwijała się jako osada targowa. Dzisiejszy układ miasta zachował ślady dawnego placu targowego, powstałego przy drodze prowadzącej z Pyzdr do Gniezna. Września była miastem otwartym, bez murów obronnych, ale posiadała samorząd miejski, czego śladem jest wzmianka o ławnikach z 1399 roku. Przez długi czas była miastem prywatnym. Pierwszymi właścicielami Wrześni i okolic byli Poraje-Różyce. Później miasto przechodziło w ręce kolejnych rodów, m.in. Doliwa-Wrzesińskich, Działyńskich, Niegolewskich, Gniazdowskich i Ponińskich. Herb Porajów — biała pięciopłatkowa róża na czerwonym tle — stał się symbolem miasta i przetrwał mimo zmian właścicielskich. Rynek we Wrześni — historyczne centrum miasta. Fot. Kapitel, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. W okresie wojny trzynastoletniej z Krzyżakami Września została zobowiązana do wystawienia 15 pieszych żołnierzy dla wsparcia działań przy Malborku. W XVII wieku miasto przeżyło zniszczenia związane z pożarami i rekwizycjami wojsk szwedzkich. Według miejskich opracowań dokument lokacyjny mógł ulec zniszczeniu właśnie w czasie potopu szwedzkiego. Wspólnoty, rozbiory i pruska administracja Od połowy XVII wieku do Wrześni napływała ludność niemiecka. W mieście funkcjonowała także gmina żydowska, posiadająca synagogę i cmentarz. Ten wielowyznaniowy i wielokulturowy krajobraz był częścią historii Wrześni aż do dramatycznych wydarzeń XX wieku. Po II rozbiorze Polski w 1793 roku Września znalazła się w granicach zaboru pruskiego. W latach 1807–1815 należała do Księstwa Warszawskiego, a po kongresie wiedeńskim ponownie znalazła się pod panowaniem pruskim. W 1818 roku utworzono powiat wrzesiński. Przełomowe znaczenie dla miasta miały reformy z lat 30. XIX wieku — w 1841 roku Września stała się miastem samodzielnym, wyjętym spod bezpośrednich wpływów szlachty.
1818 Utworzenie powiatu wrzesińskiego przez pruskie władze zaborcze.
1841 Września staje się miastem samodzielnym.
1848 Pod Sokołowem powstańcy polscy zwyciężają w bitwie z wojskami pruskimi.
W XIX wieku narastająca germanizacja wzmacniała działalność patriotyczną Polaków. Mieszkańcy Wrześni angażowali się w sprawy narodowe, wspierali powstańców styczniowych, a w czasie Wiosny Ludów 1848 roku okolice miasta stały się miejscem ważnych wydarzeń zbrojnych. Strajk dzieci wrzesińskich – kiedy dzieci powiedziały „nie” Najbardziej rozpoznawalnym wydarzeniem w historii Wrześni pozostaje strajk dzieci wrzesińskich. Protest rozpoczął się w 1901 roku w Katolickiej Szkole Ludowej. Bezpośrednią przyczyną było wprowadzenie nakazu nauczania religii i śpiewu kościelnego w języku niemieckim. Dzieci odmawiały odpowiadania po niemiecku, trwały przy języku polskim i w ten sposób prowadziły bierny opór. Symbolem protestu stała się m.in. postawa Bronisławy Śmidowiczówny, która niemiecki katechizm zwróciła nauczycielowi, trzymając go przez fartuszek. Dawna Katolicka Szkoła Ludowa we Wrześni — miejsce strajku dzieci wrzesińskich. Źródło: „Głos Narodu” Ilustrowany, 1901; Wikimedia Commons, domena publiczna. Do największego nasilenia protestu doszło 20 maja 1901 roku. Dla 26 najbardziej opornych uczniów zarządzono dwugodzinny areszt, a 14 dzieci ukarano chłostą. Gdy poranione i płaczące dzieci wychodziły ze szkoły, przed budynkiem zgromadził się tłum rodziców, rodzin i mieszkańców. Sprawa szybko wykroczyła poza granice miasta. Proces rodziców i osób wspierających dzieci odbył się w Gnieźnie w dniach 14–16 listopada 1901 roku. Na ławie oskarżonych znalazło się 26 osób, z których 20 ukarano. Strajk stopniowo wygasał, ale jedna z ostatnich uczennic — Stefania Śmidowiczówna — zakończyła opór dopiero po Wielkanocy 1904 roku. Dzieci wrzesińskie w 1901 roku. Źródło: „Nasza walka o szkołę polską”, 1932; Wikimedia Commons, domena publiczna.
Symbol Wrześni Strajk dzieci wrzesińskich był czymś więcej niż szkolnym protestem. Stał się symbolem obrony języka, wiary, domu rodzinnego i prawa do własnej tożsamości. Dlatego Września zajmuje szczególne miejsce w historii całej Wielkopolski.
Pomnik Dzieci Wrzesińskich we Wrześni. Fot. Kapitel, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Miasto w II Rzeczypospolitej i czas okupacji Wybuch powstania wielkopolskiego w 1918 roku był dla Wrześni początkiem końca długiego okresu zaborów. Wrzesiński batalion powstańczy wyzwolił miasto 28 grudnia 1918 roku, a mieszkańcy aktywnie uczestniczyli w przejmowaniu władzy i polonizacji życia społeczno-gospodarczego. W okresie międzywojennym miasto rozwijało infrastrukturę, komunikację, szkolnictwo i życie społeczne. Ukazywała się lokalna prasa, powstawały nowe domy, modernizowano ulice, rozwijały się instytucje publiczne. Ten rozwój przerwała II wojna światowa. Września została zajęta przez Niemców 10 września 1939 roku i znalazła się w granicach tzw. Kraju Warty. Okupacja przyniosła eksterminację ludności żydowskiej, wysiedlenia Polaków, likwidację polskich instytucji i dramatyczne doświadczenia wojenne mieszkańców. Muzeum – miejsce, w którym pamięć ma adres Dziś jednym z najważniejszych miejsc historycznych we Wrześni jest Muzeum Regionalne im. Dzieci Wrzesińskich. Mieści się w budynku dawnej szkoły, czyli w miejscu bezpośrednio związanym ze strajkiem z 1901 roku. To właśnie tutaj historia miasta staje się konkretna: ma swoje sale, dokumenty, fotografie, nazwiska i przedmioty. Muzeum Regionalne im. Dzieci Wrzesińskich we Wrześni. Fot. Kapitel, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Muzeum pielęgnuje pamięć o strajku dzieci wrzesińskich, ale także o Wiośnie Ludów, powstaniu wielkopolskim, dawnych mieszkańcach, dokumentach i lokalnej kulturze. Dla mieszkańców regionu jest to jedno z tych miejsc, które warto odwiedzić nie tylko raz, ale regularnie — zwłaszcza z dziećmi i młodzieżą. Powojenna Września i przemysłowy symbol miasta – Tonsil Po 1945 roku Września weszła w czas odbudowy i industrializacji. W mieście powstawały i rozwijały się zakłady pracy, a jednym z najważniejszych symboli gospodarczej tożsamości miasta stał się Tonsil — marka znana w całej Polsce miłośnikom sprzętu audio, głośników i kolumn. Początki Tonsilu wiąże się z 1945 rokiem i inicjatywą Polskiego Radia w Poznaniu, które uruchomiło we Wrześni produkcję głośników. Z czasem zakłady stały się jednym z przemysłowych znaków rozpoznawczych miasta. Dla wielu rodzin Tonsil nie był tylko miejscem pracy. Był częścią codzienności, dumy zawodowej i lokalnej pamięci.
Nota redakcyjna Do tej sekcji warto dodać archiwalne zdjęcie Tonsilu: hale produkcyjne, logo zakładu, pracowników lub dawny widok fabryki. Przed publikacją zdjęcia należy jednak potwierdzić licencję albo uzyskać zgodę właściciela praw. Sugerowane źródła do kwerendy: Fotopolska, lokalne archiwa, Muzeum Regionalne, dawne publikacje o historii Tonsilu oraz właściciele prywatnych kolekcji.
Transformacja ustrojowa po 1989 roku przyniosła przemysłowi trudne zmiany. Historia Tonsilu, podobnie jak historia wielu polskich zakładów, jest opowieścią o sukcesie, marce, pracy tysięcy ludzi, ale też o problemach prywatyzacji, restrukturyzacji i zmieniającego się rynku. Września po 1989 roku – samorząd, prawybory i nowe inwestycje Po 1989 roku Września, podobnie jak wiele miast powiatowych, musiała odnaleźć się w nowej rzeczywistości gospodarczej i samorządowej. Od 1990 roku władzę w mieście sprawuje samorząd terytorialny, a w 1999 roku reaktywowano powiat wrzesiński. Ważnym epizodem w najnowszej historii miasta były prawybory. W 1993 roku odbyły się we Wrześni pierwsze w Polsce prawybory do Sejmu i Senatu, w 1995 roku prawybory prezydenckie, a w 2004 roku europrawybory do Parlamentu Europejskiego. To właśnie wtedy Września była określana jako miejsce, w którym można było badać nastroje społeczne w skali kraju. Współczesna Września korzysta z położenia przy ważnych szlakach komunikacyjnych, rozwija infrastrukturę, przestrzeń miejską, kulturę i przedsiębiorczość. Nadal pozostaje jednak miastem, którego najmocniejszym kapitałem jest pamięć: o rynku, szkole, dzieciach, pracy i ludziach, którzy przez wieki tworzyli lokalną wspólnotę. Historyczny spacer po Wrześni – miejsca, które warto zobaczyć
Rynek Serce dawnego układu miejskiego, miejsce handlu, spotkań i miejskiej codzienności.
Muzeum Regionalne Dawna szkoła, miejsce strajku dzieci wrzesińskich i najważniejszy adres lokalnej pamięci.
Pomnik Dzieci Wrzesińskich Symbol odwagi najmłodszych mieszkańców miasta i ich rodzin.
Ślady przemysłu Miejsca związane z Tonsilem i powojenną historią gospodarczą Wrześni.
Września24.info Historia miasta jest bliżej, niż myślimy Warto spojrzeć na Wrześnię nie tylko jak na miejsce codziennych spraw, zakupów, pracy i przejazdów. To miasto, które ma własny głos, własną pamięć i własne symbole. Im lepiej je znamy, tym mocniej rozumiemy region, w którym żyjemy.
Źródła i materiały wykorzystane przy opracowaniu
Urząd Miasta i Gminy Września – Historia: https://www.wrzesnia.pl/asp/historia,23 Muzeum Regionalne im. Dzieci Wrzesińskich – Strajk szkolny 1901 r.: https://muzeum.wrzesnia.pl/informacje/strajk-szkolny-1901-r.html Powiat Wrzesiński – historia powiatu: https://www.wrzesnia.powiat.pl/725,historia-powiatu-i-starostwa IPN – 120. rocznica strajku szkolnego dzieci wrzesińskich: https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/144169 Wikimedia Commons – Rynek we Wrześni, fot. Kapitel, CC BY-SA 4.0: plik źródłowy Wikimedia Commons – dawna szkoła we Wrześni, domena publiczna: plik źródłowy Wikimedia Commons – dzieci wrzesińskie w 1901 roku, domena publiczna: plik źródłowy Wikimedia Commons – Pomnik Dzieci Wrzesińskich, fot. Kapitel, CC BY-SA 4.0: plik źródłowy Wikimedia Commons – Muzeum Regionalne im. Dzieci Wrzesińskich, fot. Kapitel, CC BY-SA 4.0: plik źródłowy Materiały do dalszej kwerendy zdjęć Tonsilu: Fotopolska, lokalne archiwa, Muzeum Regionalne, publikacje o historii Tonsilu.