Niepozorna planetoida oszukała astronomów. Zwodziła ich 27 latAktualizacja:

Przez 27 lat wyglądała jak zwykła, ciemna planetoida – jeden z wielu niepozornych punktów krążących wokół Słońca. Nie miała jasnej otoczki ani efektownego ogona, które zdradziłyby jej prawdziwą naturę, więc astronomowie byli przekonani, że dobrze rozumieją jej ruch i potrafią dokładnie przewidzieć, gdzie się znajdzie. Wszystko zmieniło się wtedy, gdy 1998 SH2 ponownie zbliżyła się do Ziemi. Radar skierowano dokładnie tam, gdzie powinna być i… nic. Puste miejsce. Obiekt najwyraźniej nie trzymał się wyliczonej trajektorii i poruszał się tak, jakby działała na niego jakaś dodatkowa, niewidoczna siła.

Radar patrzył dokładnie tam, gdzie miała być asteroida

1998 SH2 została odkryta we wrześniu 1998 r. i przez następne lata była klasyfikowana jako obiekt bliski Ziemi należący do asteroid. Astronomowie zgromadzili 148 pomiarów jej położenia wykonanych do października 2016 r. Na ich podstawie wyliczyli orbitę i przewidzieli, gdzie znajdzie się podczas kolejnego bliskiego przelotu.

Okazja pojawiła się w sierpniu 2025 r. Obiekt o średnicy szacowanej na około 380 m miał minąć Ziemię w odległości 0,02 jednostki astronomicznej, czyli około 3 mln km. To mniej więcej 8 razy dalej niż Księżyc, a więc dystans całkowicie bezpieczny, lecz wystarczająco mały, aby przeprowadzić dokładne obserwacje radarowe.

Dokładnie 26 sierpnia 70-metrowa antena DSS-14 w kompleksie Goldstone skierowała wiązkę w miejsce wskazane przez model. Obliczenia mówiły, że echo powinno pojawić się już po kilku minutach. Radar pracował przez około 40 min, ale nie zarejestrował obiektu. Nie była to awaria urządzenia. Podczas tej samej sesji astronomowie bez problemu wykryli dwie inne asteroidy. Wszystko wskazywało więc na to, że 1998 SH2 po prostu nie znajdowała się tam, gdzie powinna.

Było to bardzo zaskakujące, ponieważ przewidywane pole niepewności było znacznie mniejsze od obszaru obserwowanego przez radar. Model opierał się na danych zebranych przez 18 lat, a od ostatniej obserwacji obiekt wykonał tylko dwa pełne okrążenia Słońca. W przypadku zwykłej asteroidy taka baza powinna wystarczyć do bardzo dobrego wyznaczenia trajektorii.

Odnaleźli ją 153 sekundy łuku dalej

Jak czytamy w opublikowanym właśnie na łamach Nature Astronomy artykule prawdziwy przełom nastąpił 31 sierpnia 2025 r., gdy obserwatorium w brazylijskiej Serra da Piedade ponownie sfotografowało 1998 SH2. Obiekt znajdował się aż 153 sekundy łuku od pozycji przewidywanej przez model uwzględniający wyłącznie oddziaływania grawitacyjne.

Sekunda łuku jest niezwykle małą jednostką kąta. Cały stopień dzieli się na 3600 takich części. W astronomii różnica 153 sekund łuku wystarczyła jednak, aby radar patrzył obok celu. Odchylenie odpowiadało 19 odchyleniom standardowym, więc nie mogło być przypadkowym błędem pomiaru.

Astronomowie sprawdzili, jaka dodatkowa siła mogła przez lata delikatnie zmieniać prędkość obiektu. Po dodaniu niewielkiego przyspieszenia działającego wzdłuż orbity wszystkie obserwacje, od 1998 do 2025 r., zaczęły tworzyć spójny obraz. Zmierzona wartość wynosiła około 1,4 x 10 do -11 m/s kw. To przyspieszenie praktycznie niemożliwe do zauważenia w krótkim czasie. Każdej sekundy zmieniało prędkość obiektu o niewyobrażalnie małą wartość, ale działając przez lata, przesunęło go na niebie o obszar wystarczający do zgubienia przez radar.

2 września, już po poprawieniu współrzędnych, Goldstone ponownie skierował antenę na 1998 SH2. Tym razem echo pojawiło się w ciągu 2 min. Potwierdziło zarówno nowe położenie, jak i istnienie dodatkowej siły wpływającej na orbitę. Nie oznacza to, że obiekt nagle skręcił w sierpniu 2025 r. Jego tor zmieniał się stopniowo od wielu lat. Dopiero bliski przelot i bardzo dokładne obserwacje ujawniły różnicę pomiędzy rzeczywistą trajektorią a orbitą przewidzianą dla biernej skały.

Gaz działał jak niewielki silnik odrzutowy

Warto wiedzieć, że asteroidy mogą doświadczać sił innych niż grawitacja. Światło słoneczne wywiera ciśnienie, a nierównomiernie nagrzana powierzchnia emituje promieniowanie cieplne, które przez długi czas może nieznacznie przesuwać orbitę. To ostatnie zjawisko nazywa się efektem Jarkowskiego.

W przypadku 1998 SH2 zmiana była jednak zbyt duża, aby przekonująco wyjaśnić ją samym promieniowaniem. Charakter przyspieszenia bardziej przypominał zachowanie komety wyrzucającej gaz. Gdy kometa zbliża się do Słońca, ciepło dociera do ukrytego w niej lodu. Lód sublimuje, czyli przechodzi bezpośrednio ze stanu stałego w gaz. Uciekająca materia działa jak bardzo słaby silnik odrzutowy i delikatnie popycha jądro w przeciwnym kierunku.

Zwykle ten proces bardzo łatwo rozpoznać. Gaz porywa pył, wokół jądra powstaje rozmyta otoczka nazywana komą, a ciśnienie promieniowania słonecznego rozciąga materiał w długi warkocz. 1998 SH2 nie pokazywała jednak żadnej z tych cech na wcześniejszych zdjęciach.

Astronomowie zaczęli więc podejrzewać, że mają przed sobą ciemną kometę. Tak określa się obiekty, które wizualnie przypominają asteroidy, lecz poruszają się tak, jakby z ich powierzchni ulatniał się gaz. Do niedawna ich kometarna natura opierała się głównie na zachowaniu orbitalnym, ponieważ nawet dokładne obserwacje nie ujawniały otoczek ani ogonów.

1998 SH2 miała dodatkowe cechy pasujące do komety. Jej powierzchnia odbija zaledwie około 6 proc. padającego światła, jest więc bardzo ciemna. Orbita również przypomina tory komet z rodziny Jowisza, które krążą pomiędzy wewnętrznym Układem Słonecznym a okolicami największej planety.

Zwykłe zdjęcia nie pokazały niczego

Pierwsze fotografie wykonane po odzyskaniu obiektu nadal nie dawały jednoznacznej odpowiedzi, czym tak właściwie jest. Na pojedynczych ekspozycjach 1998 SH2 wyglądała jak punkt światła podobny do gwiazd w tle. Astronomowie musieli użyć więc dużych teleskopów oraz połączyć dziesiątki zdjęć. Taka technika pozwala zsumować bardzo słabe światło pochodzące od pyłu, jednocześnie ograniczając losowy szum oraz usuwając tło.

Do obserwacji wykorzystano m.in. 1,54-metrowy Duński Teleskop w chilijskim obserwatorium La Silla, 3,6-metrowy Canada-France-Hawaii Telescope na Hawajach oraz 8-metrowy Bardzo Duży Teleskop w Chile. Dopiero głębokie obrazy ujawniły niewielką komę rozciągającą się co najmniej na 10 sekund łuku wokół jądra. Jeszcze dalej ciągnął się bardzo słaby i wąski ogon o długości przekraczającej 20 sekund łuku.

Na zdjęciu nie przypominał efektownego warkocza znanego z jasnych komet. Był delikatną smugą ledwo odróżniającą się od szumu. W pojedynczej klatce praktycznie znikał, dlatego mógł pozostawać dosłownie niezauważony przez dziesięciolecia. Po zgłoszeniu aktywności obiekt otrzymał podwójny status. Nadal figuruje jako asteroida oznaczona numerem 875163, ale został również uznany za kometę okresową i otrzymał oznaczenie P/1998 SH2.

To pierwszy przypadek, gdy kometarną aktywność najpierw przewidziano na podstawie niewytłumaczalnego ruchu, a dopiero potem potwierdzono ją przez bezpośrednie wykrycie komy i ogona.

Ogon składał się z wyjątkowo dużych ziaren

Analiza kierunku i kształtu ogona pozwoliła bardzo dokładnie odtworzyć historię wyrzucanego materiału. Większość widocznego pyłu opuściła jądro pomiędzy końcem sierpnia a początkiem września 2025 r. Ziarenka miały przeważnie od około 300 do 600 µm średnicy. Trzeba dodać, że to bardzo duże cząstki jak na materię tworzącą kometarny ogon. Typowy drobny pył ma rozmiary liczone w pojedynczych lub dziesiątkach mikrometrów i jest łatwiej odpychany przez światło słoneczne.

Badacze oszacowali, że z obiektu mogło ulatniać się około 1,2 x 10 do 24 cząsteczek wody na sekundę. Brzmi to jak ogromna liczba, ale odpowiada bardzo małej produkcji gazu w porównaniu z aktywnymi kometami. Strumień był jednak wystarczający, aby unosić z powierzchni ziarna większe niż te widoczne w ogonie.

Co ciekawe, sam pył nie został wyrzucony podczas pojedynczej eksplozji ani uderzenia. Jego układ wskazuje na trwające przez wiele dni uwalnianie materiału. Nie pasuje również do serii obrywów spowodowanych szybkim obrotem. Najlepszym wyjaśnieniem pozostaje sublimacja lodu.

Lód mógł ukrywać się pół metra pod powierzchnią

Naukowcy podają, że 1998 SH2 minęła punkt swojej orbity położony najbliżej Słońca dokładnie 21 lipca 2025 r. Najwyraźniejszą aktywność zarejestrowano jednak dopiero kilka tygodni później. Takie opóźnienie nie jest niezwykłe dla komet. Ich powierzchnie mogą mieć bardzo niską przewodność cieplną. Promieniowanie słoneczne najpierw ogrzewa zewnętrzną warstwę pyłu i skał, a ciepło dopiero po pewnym czasie dociera do lodu ukrytego głębiej.

Podobny efekt obserwowano w przypadku komety 67P/Czuriumow-Gierasimienko . Modele wskazywały, że ciepło potrzebowało kilku miesięcy, aby dotrzeć do lodu znajdującego się około 0,5 m pod powierzchnią. W 1998 SH2 gaz mógł gromadzić się pod pyłową skorupą, a następnie wydostawać szczelinami. Ciśnienie było wystarczające, aby porywać stosunkowo ciężkie ziarna, lecz zbyt małe, by stworzyć jasną komę łatwo widoczną przez standardowe przeglądy nieba.

To właśnie może być przepis na ciemną kometę: wnętrze zachowuje zapas lodu, ale powierzchnia jest już niemal całkowicie wygaszona. Obiekt nie wygląda jak klasyczna aktywna kometa, choć pod warstwą pyłu nadal zachodzą procesy zdolne zmieniać jego ruch.

Najmniejsza kometa, którą zobaczył radar

Późniejsza obserwacja radarowa dostarczyła kolejnych, bardzo istotnych wskazówek. Średnicę obiektu wcześniej oszacowano na 380 ± 57 m na podstawie pomiarów podczerwonych. Radar potwierdził, że jądro ma mniej niż 600 m. Jeżeli przyjąć środkową wartość 380 m, P/1998 SH2 jest najmniejszą kometą, jaką dotychczas zarejestrowano radarem.

Samo echo było również bardzo słabe. Wyliczone albedo radarowe wyniosło około 0,04, czyli mniej niż w przypadku większości badanych asteroid bliskich Ziemi, ale podobnie jak dla części jąder kometarnych.

Może to oznaczać, że warstwa przy powierzchni jest porowata i słabo zagęszczona. Taki materiał bardziej przypomina luźno związane jądro komety, niż zwartą skałę. Wynik nie pozwala odtworzyć całej budowy obiektu, ale wspiera wniosek wyciągnięty z ogona i zmiany orbity. 1998 SH2 okazuje się więc nie asteroidą, która przypadkiem wypuściła trochę pyłu, lecz wygasającą kometą ukrytą pod wyglądem ciemnej skały.

W katalogach mogą ukrywać się kolejne komety

Przed tym odkryciem astronomowie mieli na radarze 14 obiektów bliskich Ziemi, które zachowywały się trochę podejrzanie – przyspieszały w sposób, którego nie dało się łatwo wyjaśnić, a jednocześnie nie pokazywały żadnych typowych oznak bycia kometą. Dla porządku podzielono je na dwie grupy.

Pierwsza to tzw. wewnętrzne ciemne komety. Zwykle są niewielkie – czasem mają zaledwie kilkadziesiąt metrów średnicy – i krążą po orbitach podobnych do ziemskiej. Ich dziwne ruchy mogą wynikać choćby z tego, jak światło słoneczne oddziałuje na ich nieregularne powierzchnie.

Druga grupa to zewnętrzne ciemne komety. Są większe, poruszają się po bardziej wydłużonych orbitach i przypominają klasyczne komety z rodziny Jowisza. W ich przypadku obserwowane przyspieszenia są jednak zbyt duże, by tłumaczyć je wyłącznie wpływem światła. Do tej właśnie kategorii należy 1998 SH2.

Odkrycie jej słabego ogona sugeruje, że inne obiekty z tej grupy prawdopodobnie też wyrzucają gaz i pył, tylko robią to tak subtelnie, że większość teleskopów tego nie wychwytuje. Nie są więc naprawdę ciemne. Po prostu ich aktywność jest zbyt słaba, by rzucała się w oczy na zwykłych zdjęciach.

Nadchodzące wielkie przeglądy nieba mogą odkryć znacznie więcej takich ukrytych komet. Istotne będzie jednak nie tylko wypatrywanie ogonów, lecz także śledzenie drobnych odchyleń w ich ruchu, które narastają z czasem. Niekiedy to właśnie trajektoria zdradza prawdę znacznie szybciej, niż wygląd.

*Grafika wprowadzająca wygenerowana przez AI

O nowych technologiach zaczął pisać jeszcze w 2012 r. na łamach portalu Telix. Później przez pewien czas pisał dla Komputer Świata i PCLabu. Epizod dziennikarski zaliczył także w lokalnej gazecie i w dziale blogowym SpeedTest. Współzałożyciel agencji BlueCopy, zajmującej się copywritingiem i poligrafią. Przez pewien czas właściciel firmy transportowej. Prywatnie fan starych polskich oper mydlanych (oglądanych obowiązkowo z konkubiną), dumny opiekun kotki brytyjskiej i pasjonat-amator druku 3D.

Czytaj cały artykuł u źródła — Spider's Web