Idąc za starożytnymi Grekami. Mitologia jako opowieść o strasznym trudzie bycia człowiekiem

Zygmunt Kubiak w znakomitej Mitologii Greków i Rzymian (1997) napisał nie bajki dla dzieci ani też drastyczne, nieszczędzące okrucieństw opowiadania dla dorosłych. Stworzył wspaniałą opowieść o strasznym trudzie bycia człowiekiem. Z wielu wariantów mitów uczynił całość antropologiczną. Nigdy jeszcze nie spotkałam się z tak konsekwentną i spójną lekturą mitologii greckiej, lekturą, która sprawdza się w każdej swej cząstce.

Doświadczanie okrutnego losu, naruszanie pod jego obuchem przez bohaterów mitu i tragedii elementarnych więzi rodzinnych, często nieświadome przekraczanie podstawowych zakazów, niemożność wyboru, potworność życia wśród zdrad, wojen i śmierci, wszystko to każe myśleć o kondycji ludzkiej jako o „zamurowaniu w człowieczeństwie”, jak to nazywa Kubiak. Gdy się jest człowiekiem, a nie bogiem, nie ma ucieczki przed tą skończonością istnienia. „Wśród wszystkiego, co dyszy i pełza po ziemi, nie ma istoty bardziej nieszczęsnej niż człowiek”, tłumaczy Kubiak słowa Zeusa z Iliady .

Jest to szczególny antropocentryzm, nie renesansowy – jak podkreśla autor – wedle którego bycie człowiekiem to tylko coś wspaniałego, lecz właśnie starożytny, zwłaszcza grecki, który kładzie nacisk na wielkość, ale i na grozę bycia człowiekiem. Człowiek podejmuje wyzwanie swego losu, stawia czoło prawdzie o sobie samym, ale „Poznaj samego siebie” oznacza zarazem „Znaj swoją miarę, swoje miejsce”. Ograniczenie kondycji ludzkiej jest właściwym tematem mitu i tragedii.

Wraz z wiekiem fale klęsk biją w człowieka „bez końca, bez końca”, jak mówi Sofokles, aż wreszcie nadchodzi nieubłagana śmierć. Wszak nie jesteśmy bogami, którym przysługuje nieśmiertelność.

Ten tekst i wiele innych powstał dzięki naszym Darczyńcom.

Regularne wpłaty od Was dają nam poczucie bezpieczeństwa. Dzięki nim możemy planować.

Wspieraj nas

Wsparcie miesięczne

Płatność odnawialna. W każdym momencie możesz zrezygnować z płatności.

Wsparcie jednorazowe

Idąc za starożytnymi Grekami , Kubiak interesuje się granicą między człowieczeństwem a boskością. Goethe, tak głęboko rozumiejący starożytnych, podkreślał, że żaden człowiek na świecie nie powinien mierzyć się z bogami. Przed nimi bowiem płynie fala za falą, niesie ich prąd wieczysty. A nas, ludzi, fala wznosi, fala pochłania, w fali toniemy i giniemy. Musimy świadomie przyjąć nasze uwarunkowane istnienie i nasze ograniczenie. Dlatego tak wiele Grecy mówili o hybris – zuchwałej pysze, bezpodstawnej wyniosłości, która też jest jednym z tematów dzieła Kubiaka.

Autor Mitologii zamierzył napisanie swego dzieła jako powieści – powieści o dziejach ludzkości widzianej oczyma Greków. Swej literackiej wizji nadał niezwykłą wymowę, także wskutek tego, że sam – jako świetny tłumacz – przełożył teksty greckie i łacińskie, wtapiając je organicznie w całość swej prozy.

„Staje się wobec greckiego misterium antynomii nierozwiązywalnych. Wobec greckiego wezwania, żeby się nigdy nie łudzić”. Takie jest przesłanie Kubiakowej Mitologii : trzeźwość, brak iluzji oraz męstwo wobec ironii i paradoksalności bytu.

Jedyną pociechą w naszej kondycji pozostaje piękno. Roberto Calasso w Zaślubinach Kadmosa z Harmonią pisze, że „estetycznego uzasadnienia dla istnienia nie wymyślił w swoich młodych latach Nietzsche, on tylko nadał mu nazwę. Dawniej takie uzasadnienie było milczącą regułą życia greckiego, podlegającego władzy Olimpijczyków. Doskonałość zewnętrznej warstwy życia wiązała się nieoddzielnie ze zgodą na życie bez zbawienia, bez ratunku, bez nadziei na to, że się powtórzy, więc na życie, które sprowadza się właśnie do kruchej cudowności swoich przejawów”.

Kubiak dokłada starań, by piękno antyczne przekazać swoją opowieścią, swoimi przekładami literatury starożytnej. Ale piękno absolutne właściwe jest tylko bogom.

Posłuchajmy, co mówi Kubiak o Akteonie, który zginął rozszarpany przez psy: „Przeraźliwie płacąc za to, że patrzał na niezasłoniętą niczym piękność Artemidy, i może za to, że sam sobie natychmiast oczu nie zasłonił, Akteon potwierdza greckie pojęcie piękności nie na ludzką miarę, piękności, która budzi trwogę. Pojęcie to przejawia się już w słowach, jakie u Homera szepczą sobie dostojnicy trojańscy o Helenie, przyczynie ich klęsk, niesamowicie pięknej: «Strasznie do nieśmiertelnych bogiń jest podobna»”.

Ludowa historia Stanów Zjednoczonych. Od roku 1492 do dziś

Howard Zinn

od 57,55 zł

Jak uniknąć tragedii? William Szekspir a świat współczesny

Maciej Gdula

od 28,74 zł

Odwagi! [o zaangażowaniu młodych]

Dominika Lasota

od 19,14 zł

Propagandysta, który przechytrzył Hitlera

Peter Pomerantsev

od 31,14 zł

Muskizm. Świat według Elona Muska

Ben Tarnoff, Quinn Slobodian

od 33,54 zł

Bez szacunku. Kryzys społeczny

Byung-Chul Han

od 23,94 zł

Naród obcych. Jak odbudować wspólny dom w XXI wieku

Ece Temelkuran

od 28,74 zł

Utracony kompas [o europejskiej lewicy]

Artur Troost

od 19,14 zł

Patrząc na kobiety, patrząc na wojnę

Wiktoria Amelina

od 35,94 zł

Na obrzeżach. Jak zmienia się Polska lokalna

Andrzej Andrysiak, Janusz Kucharski

od 23,94 zł

Mała historia znikania. Opowieść o Rzece

Daniel Petryczkiewicz

od 28,74 zł

Trumponomika [o ekonomii Donalda Trumpa]

Piotr Wójcik

od 19,14 zł

Zośka i Rudy. O miłości, przyjaźni i Polsce

Kornelia Sobczak

od 28,74 zł

07 zgłoś się. Milicyjny serial wszech czasów

Rafal Dajbor

od 28,74 zł

Cóż więc pozostaje? Możemy myśleć słowami Rainera Marii Rilkego z pierwszej Elegii duinejskiej :

Albowiem piękno jest tylko przerażenia początkiem, który jeszcze znosimy z takim podziwem, gdyż beznamiętnie pogardza naszym unicestwieniem.

(przełożył Mieczysław Jastrun)

Ale, mówi Kubiak, warto żyć, by doznać takiego przerażenia i takiego unicestwienia.

**

Fragment książki Żyjąc tracimy życie. Niepokojące tematy egzystencji , która ukazała się w Wydawnictwie Krytyki Politycznej.

Czytaj cały artykuł u źródła — Krytyka Polityczna