Więcej książek o ezoteryce niż o lesbijkach. Raport queerowej literatury

Gdy najdzie kogoś ochota na geja, wystarczy kliknąć na ślepo coś z Netfliksa. Według raportu GLAAD w zeszłym roku w netfliksowych produkcjach pojawiło się 177 queerowych postaci. To niemal połowa bohaterów reprezentujących grupę LGBTQ+ we wszystkich produkcjach telewizyjnych i streamingach z lat 2024–2025. Za to, jeśli ktoś bardzo nie chce trafić na lesbijkę, najbezpieczniej będzie sięgnąć po losową książkę wydaną w Polsce w 2025 roku – mała szansa, że pojawi się w niej motyw WLW ( women love women ). Chyba że jest to książka fantasy.

Kilka tygodni temu ukazał się raport Ruch wydawniczy w liczbach na temat książek wydawanych na polskim rynku w 2025 roku, a 27 lipca – Raport Queerteratura 2025 analizujący wydawaną w kraju literaturę z motywami queerowymi. Zestawiając oba raporty, można dowiedzieć się wiele o świecie. Na przykład tego, że…

1. Streamingi są bardziej tęczowe niż książki

489 regularnych i powracających postaci LGBTQ+ w telewizji i streamingu zwycięża z 212 książkami w Polsce, w których przez moment, choćby w tle, czai się odrobina geja. To oznacza, że udział queerowych książek na polskim rynku to tylko 1,9 proc. wszystkich książek wydanych w 2025 roku.

– To nie jest duży procent, tym bardziej że większość z tych 214 książek zawiera szczątkową reprezentację. Często postać, której dotyczy queerowość, jest drugoplanowa albo stanowi jedynie tło dla fabuły. Czemu w takim razie zaliczam te książki, skoro istnieją w pełni queerowe romanse albo biografie osób LGBTQ+? Czytając książki, doświadczamy ich w całości. Dla mnie jako lesbijki, która przez większość swojego życia nie miała w ogóle styczności z reprezentacją, nawet trzecioplanowa lesbijka w książce jest istotna – komentuje autorka raportu, Edyta Janicka .

Włączając losowy serial z zeszłego roku, dostajemy dwa razy większą szansę na znalezienie queerowej reprezentacji, niż kiedy sięgamy po wydaną w ubiegłym roku książkę.

– Niektórzy myślą, że reprezentacji LGBTQ+ jest za dużo. Wystarczy wejść w dowolny post na platformach społecznościowych dotyczący queerowej produkcji, a znajdzie się tam komentarz w stylu „Wszędzie teraz wciskają to gówno”. Otóż nie. To iluzja, a jedyny sposób, żeby to udowodnić, to przedstawić twarde dane, których nie można podważyć – tłumaczy Edyta.

Uberyzacja. O warunkach pracy kurierów

Katarzyna Duda

od 24,95 zł

Żyjąc tracimy życie. Niepokojące tematy egzystencji

Maria Janion

od 38,34 zł

Wznieciliśmy mrok. Historia mówiona polskiej sceny metalowej w latach 80. i 90.

Marcin Lisiecki

od 28,74 zł

Ludowa historia Stanów Zjednoczonych. Od roku 1492 do dziś

Howard Zinn

od 57,55 zł

Jak uniknąć tragedii? William Szekspir a świat współczesny

Maciej Gdula

od 28,74 zł

Odwagi! [o zaangażowaniu młodych]

Dominika Lasota

od 19,14 zł

Propagandysta, który przechytrzył Hitlera

Peter Pomerantsev

od 31,14 zł

Muskizm. Świat według Elona Muska

Ben Tarnoff, Quinn Slobodian

od 33,54 zł

Bez szacunku. Kryzys społeczny

Byung-Chul Han

od 23,94 zł

Naród obcych. Jak odbudować wspólny dom w XXI wieku

Ece Temelkuran

od 28,74 zł

Utracony kompas [o europejskiej lewicy]

Artur Troost

od 19,14 zł

Patrząc na kobiety, patrząc na wojnę

Wiktoria Amelina

od 29,95 zł

Na obrzeżach. Jak zmienia się Polska lokalna

Andrzej Andrysiak, Janusz Kucharski

od 23,94 zł

Mała historia znikania. Opowieść o Rzece

Daniel Petryczkiewicz

od 28,74 zł

Trumponomika [o ekonomii Donalda Trumpa]

Piotr Wójcik

od 19,14 zł

1. Postacie LGBTQ+ wydostały się z literatury dla młodzieży

Jeszcze w 2023 roku książki z segmentu young adult były porządnym kawałkiem queerowo-literackiego tortu – tworzyły go w niemal 40 proc. (75 tytułów). W 2025 roku literatura młodzieżowa nie jest już tak istotnym nośnikiem queerowości – raport wskazuje zaledwie 22 książki. Reprezentację, na szczęście, wchłonęły inne gatunki literackie.

1. Związki jednopłciowe to głównie fantasy

Większość książek z motywami queerowymi to szeroko rozumiana fantastyka. W 2025 roku było ich aż 63, z czego większość wpada do worka z gatunkiem fantasy. Biorąc pod uwagę 873 książki z tej kategorii przysłane do Biblioteki Narodowej, queerowe fantasy stanowi aż 7 proc. całego gatunku. To zaskakujące dane – zupełnie jakby w świecie elfów i krasnoludów łatwiej było wyobrazić sobie geja niż w prozie realistycznej.

W 2025 roku na polskim rynku pojawiły się queerowe fantasy między innymi o walce o władzę między smokami a korporacjami ( Córka cyfrowego smoka ), o wiedźmach z epoki ruchu sufrażystek ( Dawne i przyszłe wiedźmy ), malezyjskich mitach i legendach, magii na księżycu i Niebiańskim Królestwie ( Serce wojowniczki słońca ) oraz o chińskiej tradycji sztuk walki ( Sztuka proroctwa ). Jest w czym wybierać.

1. Nie będzie kresu gejowskiej supremacji

Geje zagejowały polską literaturę queerową. W 2025 roku na polskim rynku opublikowano aż trzy książki z motywem geja i hokeja – to szybka odpowiedź rynku wydawniczego na buzujące w sercach Polek i Polaków opary gejowskiego seksu z Gorącej Rywalizacji .

Wątki męskiego homoseksualizmu pojawiły się w 98 książkach z motywami LGBTQ+, a więc stanowiły około połowę zestawienia. Być może ma to związek z prostą zasadą rynku wydawniczego – gdy wychodzi książka o gejach, najprawdopodobniej spodoba się czytelniczkom. Nie jest to twarda reguła, raczej zbiór społecznych obserwacji – kobiety zdają się uwielbiać czytanie o relacji dwóch mężczyzn . To konfiguracja szczególnie atrakcyjna ze względu na ucieczkę od sztywnych ról społecznych oraz doświadczanie szaleństwa i siostrzeństwa w fandomach.

– Literatura gejowska jest jednym z najbezpieczniejszych tematów, jakie może podjąć wydawca. Co ciekawe, to jedyny typ queerowej literatury, z którym nie miałam prawie żadnych problemów w trakcie poszukiwań. Wydawcy zdecydowanie częściej bezpośrednio informują w opisie książki o romansie i reprezentacji – tłumaczy Edyta.

Książki obyczajowe z motywem romansu MLM ( men love men ) stanowią ponad 70 proc. zestawienia. To oznacza, że zostawiają one w tyle wszystkie inne queery: lesbijki, osoby biseksualne, aseksualne, transpłciowe mogłyby o takiej reprezentacji pomarzyć.

„Reprezentacja gejów i związków mlm zdominowała nie tylko literaturę queerową polskiego pochodzenia, ale również wszystkich zgromadzonych w literatury pięknej, 5 tomików poetyckich, 2 kryminały, 11 pozycji należących do literatury faktu, i zaskakujące 26 książek z gatunku romansowo-obyczajowego” – czytamy w raporcie.

1. Literatura queerowa w Polsce zaczyna zauważać osoby aseksualne i seniorów

Raport Queerteratura zwraca uwagę na bohaterów i bohaterki literackie, które wcześniej nie pojawiały się w prawie wcale. W 2025 mogliśmy na przykład uświadczyć postacie w spektrum aseksualności (często w parze z aromantycznością). Ich reprezentacja w literaturze zanotowała wzrost o 400 proc. Choć brzmi to szaleńczo, zupełnie jakby asy, ukryte między stronami, wjechały do kanonu dużej części wydanej w zeszłym roku literatury, tak naprawdę to tylko magia procentów z dwoma zerami. W 2023 roku w Polsce wydano dwie książki z postaciami aroace (aromantycznymi i aseksualnymi), a w ubiegłym roku – osiem.

Wzrost zanotowali też queerowi bohaterowie „mniej oczywiści” niż młody gej z dużego miasta – w 2025 pojawiły się trzy książki z bohaterami w wieku senioralnym, a nawet jedna seniorka w trakcie tranzycji ( DJ Bambi ).

1. Nikogo nie obchodzą poliamoryczne związki kobiet

W raporcie najciekawsze wydawało mi się to, jakie motywy nie są ogrywane w ogóle. Czy istnieją queerowe aspekty rzeczywistości tak niszowe, że nie wcisnęły się nawet do świata fikcji?

Ten tekst i wiele innych powstał dzięki naszym Darczyńcom.

Regularne wpłaty od Was dają nam poczucie bezpieczeństwa. Dzięki nim możemy planować.

Wspieraj nas

Wsparcie miesięczne

Płatność odnawialna. W każdym momencie możesz zrezygnować z płatności.

Wsparcie jednorazowe

Tak. Choć wątki poliamoryczne w literaturze queerowej odnotowują znaczny wzrost, nie powstała ani jedna książka o relacjach poli, w której uczestniczą same kobiety. Powstała książka o polirelacji złożonej z samych mężczyzn ( Atlas motyli i ciem ). Wszystkie pozostałe książki poliamoryczne dotyczą par różnopłciowych.

Mimo zauważalnego wzrostu skala nie jest powalająca. Pojedynek z polikułami na liczbę książek wciąż wygrywa sam Stephen King stosunkiem 16 do 12.

1. Na polskim rynku jest więcej książek ezoterycznych niż o lesbijkach

Mogę zaryzykować twierdzenie, że wydano więcej książek o samym tarocie niż o queerowych kobietach, ale akurat na taką tezę nie mam twardych danych – za dużo grzebania i liczenia. Za to potwierdzam, że w 2025 roku na polskim rynku wydano 116 książek z kategorii ezoteryka (wróżbiarstwo, paranauka i zjawiska nadprzyrodzone), a tylko 70 z motywem lesbijskim.

Słuchaj na Spotify:

Być może nienajgorszym rozwiązaniem byłoby połączenie obu nisz – chętnie przeczytałabym ezoteryczną powieść o lesbijkach. I nie byłoby to tak odklejone, biorąc pod uwagę, że istnieje lesbijki tarot i artykuły o nagłówku Czego nauczyła mnie pewna lesbijka o dniach płodnych, ciąży i spełnianiu marzeń niemożliwych do spełnienia? .

Więcej danych w raportach, Polska wytrzyma

Marzę o raporcie czytelnictwa queerowych książek, długim jak włosy Renu Dhariyal (kilka dni temu pobiła rekord Guinnessa, zapuszczając je do 271 cm), grubym jak Dezorientacje . Wtedy można by porządnie zweryfikować teorię, czy koneserkami gejozy faktycznie najczęściej bywają heteroseksualne kobiety. Niestety, w corocznym raporcie czytelnictwa nie uświadczymy badań na temat poczytności literatury queerowej. A szkoda! Myślę, że Biblioteka Narodowa powinna się tym zająć. Trochę słabo nie uwzględniać literatury queerowej, skoro w badanych rok w rok książkach znajdują się nawet atlasy, akcydensy i publikacje religijne.

Dla prymusów

W 2025 roku kilka queerowych książek pojawiło się też w naszym wydawnictwie. Polecam szczególnie Felicita! Psychobiografia Felicity Vestvali – książkę o śpiewaczce operowej, która przez niemal 20 lat była związana z aktorką Elise Lund (zagrały nawet razem Romea i Julię). Warto też zabrać się za Homolobby. Aktorzy II RP – opowieść o homoseksualnych aktorach teatru, kina i kabaretu.

Cały raport queerowej literatury można przeczytać tutaj . A jak komuś za mało i za lekko, to zawsze warto wrócić do Dezorientacji – antologii polskiej literatury queer, która porządkuje tęczowe wątki w literaturze od końca XVIII do początku XXI wieku.

Czytaj cały artykuł u źródła — Krytyka Polityczna