Odrestaurowana macewa stryjenki twórcy esperanto odsłonięta na cmentarzu żydowskim w Białymstoku

Na cmentarzu żydowskim przy ul. Wschodniej w Białymstoku odsłonięto w niedzielę, 2 sierpnia 2026 roku odrestaurowaną macewę Sory Zamenhof – stryjenki Ludwika Zamenhofa, twórcy języka esperanto. Uroczystość zgromadziła gości z Polski i zagranicy, a przy okazji przekazano nekropolii nowe ogrodzenie i bramę.

Białystok przechowuje niewiele materialnych śladów po rodzinie Zamenhofów. Dlatego odnalezienie fragmentów zniszczonego nagrobka Sory z domu Wiernickiej Zamenhof ma szczególne znaczenie. Obelisk odkrył przedstawiciel amerykańskiej fundacji Bialystok Cemetery Restoration Fund (BCRF) podczas prac porządkowych na cmentarzu w latach 2005-2013. W 2024 roku fundacja opracowała program konserwacji, a prace ruszyły w bieżącym roku we współpracy z Białostockim Ośrodkiem Kultury. Renowacji nagrobka dokonał artysta plastyk i konserwator dzieł sztuki Bartosz Markowski.

W ceremonii uczestniczyli m.in. Michael Schudrich – Naczelny Rabin Polski, Josh Degen reprezentujący BCRF, Wojciech Lygus z Fundacji Rodziny Nissenbaumów oraz Rafał Rudnicki – Zastępca Prezydenta Miasta Białegostoku. Wyjątkowym gościem była Magdalena Barbaś – członkini rodziny Zamenhofów, której prababcia była siostrą Ludwika Zamenhofa. Nowe ogrodzenie cmentarza sfinansowało Miasto Białystok, natomiast nową bramę ufundowała Fundacja Rodziny Nissenbaumów.

– Czuję ogromną radość i wzruszenie, że spotykamy się w tak ważnym dniu. W świecie wciąż rosnących napięć i konfliktów czujemy jeszcze większą odpowiedzialność i potrzebę, aby pielęgnować pamięć o historii i tożsamości naszego miasta, a także wspierać wszelkie inicjatywy, które służą upowszechnianiu pamięci o spoczywających na cmentarzu przy ul. Wschodniej mieszkańcach Białegostoku, którzy tworzyli to miasto – podkreśla dr Martyna Faustyna Zaniewska, dyrektorka Białostockiego Ośrodka Kultury.

Dwadzieścia lat badań i 3500 odrestaurowanych nagrobków

Podczas uroczystości odbyło się autorskie oprowadzanie po cmentarzu żydowskim. Poprowadziła je dr Heidi M. Szpek – tłumaczka, historyczka, emerytowana profesor Central Washington University oraz wiceprzewodnicząca BCRF. Badaczka od dwudziestu lat analizuje żydowskie inskrypcje nagrobne na Bagnówce i w całym regionie, przybliżając uczestnikom losy białostockiej gminy żydowskiej oraz historie zapisane w kamieniu.

Fundacja BCRF, założona w 2016 roku przez Amy i Josha Degenów oraz Paulę i Howiego Flaglerów, angażuje wolontariuszy z USA, Izraela, Niemiec, Kanady i Polski. Do tej pory organizacja odrestaurowała ponad 3500 nagrobków i udokumentowała dane z ponad 5000 płyt nagrobnych na białostockim cmentarzu.

Kim była Sora Zamenhof?

Informacje o bohaterce uroczystości są skromne – nie zachowały się dokładne daty jej urodzin ani śmierci. Wiadomo, że od około 1857 roku była żoną Josela Wolfa Zamenhofa, brata Marka Zamenhofa – ojca Ludwika. Sora była matką siedmiorga dzieci: Chajki, Lejzora, Fabiana, Jankiela, Rebeki, Frejdy i Salomona. Odzyskanie jej miejsca spoczynku pozwala pełniej poznać genealogię twórcy esperanto.

Projekt dofinansowało Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce. Dla białostoczan to kolejny krok w przywracaniu pamięci o wielokulturowej historii miasta – cmentarz przy ul. Wschodniej jest jednym z niewielu zachowanych świadectw obecności społeczności żydowskiej, która przed II wojną światową stanowiła ponad połowę mieszkańców Białegostoku.

---

Źródło: Bstok.pl - Portal Białystok