Choć na chwilę oderwać się od wojennej rzeczywistości. Kultura w czasach Powstania Warszawskiego

Choć na chwilę oderwać się od wojennej rzeczywistości. Kultura w czasach Powstania Warszawskiego

RDC

28.07.2026 10:36

Portal Historyczny to wspólna inicjatywa Urzędu m.st. Warszawy oraz stołecznych instytucji kultury i nauki, m.in. Muzeum Powstania Warszawskiego, Muzeum Warszawy i Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Swój udział w projekcie ma także Polskie Radio RDC. Na portalu można znaleźć m.in. AudioMapę Powstania Warszawskiego z cyklem autorstwa Klaudii Obrębskiej, który pierwotnie był emitowany na naszej antenie. To opowieść o 63 miejscach związanych z Powstaniem Warszawskim, przedstawiona poprzez historię mówioną. W opowieściach o stolicy z czasów powstańczych nie mogło zabraknąć miejsc związanych z kulturą.

Radość i nadzieja, które daje rozrywka, pozwalają na wiarę w lepsze jutro. Na liście audioMapy Powstania Warszawskiego znalazły się audycje o Kinie Palladium, Teatrze kukiełkowym, Zamku Królewskim, literaturze czy powstańczych plakatach.

Kino Palladium

Budynek przy ulicy Złotej 7/9 powstał w latach 30. XX wieku dla włoskiej firmy. Luksusową kamienicę zaprojektował Edward Eber. Budynek zachwycał nowoczesnymi rozwiązaniami technicznymi – wyposażono go w cichobieżne windy, centralne ogrzewanie, system wentylacji i izolacji akustycznej, a salę kinową zdobiły marmury, alabaster oraz ekran oprawiony w ramę dekorowaną płatkami złota. Kino Palladium należało do najnowocześniejszych tego typu obiektów na świecie .

Podczas okupacji Niemcy przeznaczyli kino wyłącznie dla swojej publiczności. Los Palladium zmienił się jednak wraz z wybuchem Powstania Warszawskiego. We wrześniu 1944 roku przeniesiono tu sztab Armii Krajowej, a w jego wnętrzach zakwaterowano również powstańców pełniących służbę ochronną.

Mimo trwających walk, kino nie utraciło swojej kulturalnej funkcji. Organizowano tam koncerty dla żołnierzy czy osób, które przedostały się kanałami ze Starego Miasta. Na scenie występowali aktorzy i piosenkarze, a powstańcy mogli choć na chwilę oderwać się od wojennej rzeczywistości.

Palladium zapisało się także w historii polskiej kinematografii. To właśnie tam odbywały się pokazy powstańczej kroniki filmowej. Były to dokumenty przedstawiające walki oraz codzienne życie oblężonego miasta. Operatorom udało się nakręcić około 10 tysięcy metrów taśmy filmowej (po wojnie zachowało się około 6 tysięcy).

W związku z tym Kino Palladium było jednocześnie schronieniem, miejscem narad i spotkań, sceną koncertową oraz salą kinową, w której przedstawiano historię piszącą się na oczach mieszkańców miasta. Posłuchaj pełnej audycji ze wspomnieniami mieszkańców Warszawy.

Teatrzyk kukiełkowy

Wśród ruin walczącej Warszawy znalazło się miejsce także dla dziecięcej wyobraźni i satyry. Jednym z najbardziej niezwykłych przedsięwzięć kulturalnych Powstania Warszawskiego był teatrzyk "Kukiełki pod barykadą" , który funkcjonował zaledwie 16 dni, ale zapadł w pamięci wielu. Jedno z przedstawień wystawiono na dziedzińcu kamienicy przy ulicy Konopczyńskiego 5/7.

Pomysł narodził się spontanicznie. Dwie młode kobiety – Krystyna Berwińska oraz Zofia Czerwosz postanowiły stworzyć przenośny teatr lalek. Chciały dać dzieciom i ich rodzicom choć chwilę wytchnienia od codzienności naznaczonej bombardowaniami i walkami . Tekst satyrycznego spektaklu napisał Michał Dadlez, a lalki wykonała Zofia Czerwosz. Gdy okazało się, że brakuje materiałów na ich stroje, twórczynie wystawiły przez okno "nagie" kukiełki z prośbą o pomoc. Mieszkańcy odpowiedzieli natychmiast – przynosili kolorowe skrawki tkanin, z których uszyto kostium y.

Spektakl opowiadał o codziennym życiu walczącej Warszawy z dużą dawką humoru i ironii . Na scenie pojawiali się dobrzy bohaterowie np. młody harcerz Antek, który symbolizował odwagę najmłodszych powstańców. Obok nich występowały również postacie ośmieszające bierność i egoizm. Kulminacją przedstawienia było pojawienie się tygrysa, który symbolizował niemiecki czołg. Zwierzę z namalowaną swastyką zostawało pokonane przez małego harcerza rzucającego koktajl Mołotowa, co wywoływało entuzjazm publiczności.

Choć przedstawienie miało charakter satyryczny, niosło ze sobą znacznie głębszy przekaz . Dla najmłodszych było ucieczką od wojennej rzeczywistości i pierwszym w życiu kontaktem z teatrem. Dorośli z kolei odnajdywali w kukiełkach codzienne doświadczenia, dzięki czemu mogli choć na chwilę uśmiechnąć się mimo otaczającego ich dramatu.

Popularność teatrzyku rosła z każdym dniem. Po premierze "Kukiełki pod barykadą" wędrowały od podwórka do podwórka , od bramy do bramy, występując na Powiślu i w Śródmieściu wszędzie tam, gdzie zapraszali je mieszkańcy. Jednak z każdym dniem Powstania artyści stawali przed coraz trudniejszym pytaniem – czy w mieście, w którym giną ludzie, jest jeszcze miejsce na teatr? Wątpliwości pogłębiły się po zranieniu jednego z członków teatrzyku oraz po wizycie w szpitalu polowym pełnym ciężko rannych i umierających osób. To właśnie wtedy twórcy uznali, że nadszedł czas, aby pożegnać kukiełki . Posłuchaj szczegółowych wspomnień .

Literatura a Powstanie Warszawskie

Punktem wyjścia dla tej audycji był adres Chłodna 40, pod którym mieszkał poeta Miron Białoszewski, autor "Pamiętnika z powstania warszawskiego" . Dawna Chłodna była jedną z bardziej charakterystycznych ulic zachodniej części miasta – tędy przejeżdżał Fryderyk Chopin czy wkraczały szwedzkie wojska. Dziś nie istnieje już kamienica pod numerem 40, w której mieszkał Białoszewski, ale przetrwało jego świadectwo – książka, która opowiada o tamtych czasach.

Powstanie Warszawskie niemal od pierwszych dni znajdowało odbicie w literaturze . Już podczas walk powstawały piosenki, wiersze i krótkie relacje pisane przez uczestników wydarzeń. Poezję tworzyli żołnierze, cywile i powstańcy.

Jednym z najbardziej przejmujących świadectw jest tekst Tadeusza Gajcego, który zapisał na papierowej torbie – "Święty kucharz od Hipciego". Powstał po tragedii z 13 sierpnia 1944 r., kiedy eksplozja niemieckiego transportera z materiałami wybuchowymi na Starym Mieście doprowadziła do śmierci kilkuset cywilów. Wśród poetyckich świadectw Powstania można również znaleźć "Strofy staromiejskie” Zbigniewa Hałki, które pisał podczas walk i w obozie jenieckim.

Hołd walczącej Warszawie oddawali również poeci emigracyjni – Kazimierz Wierzyński czy Jan Lechoń, a także pisarz Andrzej Bobkowski. W obozach jenieckich swoje wspomnienia spisywali m.in. Józefa Radzymińska oraz Jan Dobraczyński, który fragmenty powieści tworzył na papierowych workach przeznaczonych na zwłoki.

Ważnym świadectwem pozostają także zapiski Marii Dąbrowskiej , która w Powstaniu straciła siostrę Jadwigę. Tragiczne doświadczenia odcisnęły trwały ślad w jej dziennikach i korespondencji, a sama pisarka przez wiele lat podejmowała próby opisania wydarzeń sierpnia 1944 r., mimo ograniczeń narzucanych przez cenzurę.

Do 1956 r. temat Powstania praktycznie nie istniał w oficjalnym obiegu kultury. Dopiero polityczna odwilż umożliwiła publikację utworów , które wcześniej odrzucała cenzura. Należała do nich powieść Romana Bratnego "Kolumbowie. Rocznik 20”, a także "Kanał” Jerzego Stawińskiego.

Za jedno z najważniejszych dzieł poświęconych Powstaniu uznawany jest, wspomniany już wcześniej, "Pamiętnik z powstania warszawskiego” Mirona Białoszewskiego. Autor opisuje w nim doświadczenie zwykłego cywila próbującego przeżyć kolejne dni . Perspektywa przedstawiona przez poetę – kanały, piwnice i strach – sprawia, że czytelnik obserwuje zagładę miasta niemal dzień po dniu.

Różne perspektywy autorów miały na celu jedno – przedstawienie realnego obrazu najtragiczniejszego wydarzenia w historii Warszawy i jednego z najgorszych w historii Polski. Zapoznaj się ze wspomnieniami dotyczącymi powstańczych pisarzy i późniejszych autorów w nagraniu audio .

Zamek Królewski

Zamek Królewski przez stulecia był nie tylko siedzibą polskich monarchów i miejscem obrad Sejmu Rzeczypospolitej. Przez lata pełnił istotną funkcję kulturalną – w jego wnętrzach gromadzono dzieła sztuki, organizowano uroczystości państwowe, koncerty i wystawy, a bogate kolekcje należały do najcenniejszych w Polsce. Przed jego fasadą przez ponad trzy wieki górowała Kolumna Zygmunta III Wazy. Oba zabytki stanowiły o polskiej państwowości i dlatego stały się celem niemieckiego okupanta.

Historia ich niszczenia rozpoczęła się już we wrześniu 1939 roku. Zamek został zbombardowany i ostrzelany przez niemiecką artylerię. W czasie jednego z ostrzałów zginął kustosz Kazimierz Brokl, który próbował ratować muzealne zbiory. W kolejnych miesiącach Niemcy systematycznie ograbiali rezydencję z dzieł sztuki, mebli i elementów wyposażenia . Zdemontowali nawet instalacje grzewcze, stolarkę okienną i rury. Okupanci traktowali Zamek Królewski jako symbol polskiej suwerenności, który należało wymazać z krajobrazu Warszawy.

W trakcie Powstania Warszawskiego Zamek Królewski pełnił ważną funkcję bitewną – z jego murów prowadzono obserwacje i ataki. Natomiast dla Niemców budowla stała się trudnym do opanowania punktem oporu, z którego polskie oddziały mogły skutecznie uderzać we wroga.

Podobny los spotkał Kolumnę Zygmunta . W nocy z 1 na 2 września 1944 roku niemiecki czołg ostrzelał jej trzon. Po kilku trafieniach pomnik runął na bruk Placu Zamkowego , a monument króla Zygmunta III Wazy leżał u stóp przechodniów. Na szczęście figura monarchy nie ucierpiała znacząco, dzięki czemu po wojnie mogła zostać naprawiona.

Dziś Zamek Królewski ponownie pełni funkcję jednego z najważniejszych ośrodków kultury w Polsce. A spacerując po jego wnętrzach można dostrzec autentyczne ślady wojny – głębokie nawierty wykonane przez niemieckich saperów, zachowane fragmenty oryginalnych murów oraz potrzaskane trzony dawnej Kolumny Zygmunta. Posłuchaj świadectw obserwatorów tamtych zdarzeń.

Powstańcze plakaty

Pisząc o kulturze z czasów Powstania Warszawskiego, nie można zapomnieć o plakatach powstańczych, które pełniły ważną rolę w politycznej agitacji, podnoszeniu morale i mobilizacji mieszkańców Warszawy . Jednak to nie jedyne funkcje tej twórczości. Plakaty przekazywały praktyczne informacje , niezbędne do przetrwania w mieście ogarniętym wojną. Zachęcały do gaszenia pożarów, ostrzegały przed niebezpieczeństwami ostrzału, apelowały o oddawanie mleka dla dzieci czy przypominały o zasadach higieny, radząc mieszkańcom, by "witać się bez podania ręki" i w ten sposób ograniczać rozprzestrzenianie chorób.

Ulica Chmielna 18 – to właśnie tam narodziła się ta wyjątkowa twórczość. Kamienica od XIX wieku związana była z poligrafią. Przed wojną drukowano tu pocztówki, mapy, ilustracje książkowe i plakaty artystyczne, dlatego po wybuchu Powstania Warszawskiego miejsce to w naturalny sposób stało się siedzibą jednej z najważniejszych powstańczych drukarni .

Drukarnia współpracowała z Referatem Graficznym Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej. Zadaniem grafików było stworzenie oprawy wizualnej Powstania – od plakatów i odezw, przez winiety, aż po scenografie spektakli organizowanych dla walczących żołnierzy. Artyści wykonywali także znaki Polski Walczącej oraz malowali orły na zdobytym niemieckim sprzęcie wojskowym.

To właśnie przy Chmielnej powstał jeden z najbardziej rozpoznawalnych plakatów Powstania – "Do broni! W szeregi AK" autorstwa Mieczysława Jurgielewicza, który kierował Referatem Graficznym. Nie był on jednak jedynym dziełem, które zapisało się w pamięci mieszkańców. Plakaty przypominały, by "Nie stać w bramie, gdy ryczy krowa", czyli ostrzegały przed niemieckimi wyrzutniami rakietowymi.

Druk materiałów był połową sukcesu. Równie istotne było ich kolportowanie. Harcerze i łącznicy codziennie roznosili materiały po ulicach ogarniętych walkami. W każdej bramie czekali mieszkańcy, dla których kolejne numery gazet i nowe plakaty były nie tylko źródłem informacji, lecz także dowodem, że Powstanie trwa, a życie miasta mimo wszystko nie ustało.

Pomimo, że drukarnia została zbombardowana, to działalność informacyjno-artystyczna nie ustała. Każdy rejon powstańczy miał swojego grafika, a kultura nie przestała istnieć – przeciwnie, stała się jednym z narzędzi oporu. Wysłuchaj wspomnień uczestników Powstania Warszawskiego.

Pełna lista 63 miejsc z audioMapy Powstania Warszawskiego na Portalu Historycznym:

Poczta polowa – ul. Tyniecka (skrzynka pocztowa);

Mokotów – ul. Puławska 59 (kanał);

Kanały – ul. Dworkowa 2;

Postrzeliny – ul. Kielecka 30;

Obóz w Pruszkowie – Dworzec Zachodni;

Skrytki konspiracyjne – ul. Filtrowa 68;

Reduta Wawelska – ul. Wawelska 60;

Robinsonowie – Aleja Niepodległości 217;

Cele Bezpieki – Aleje Ujazdowskie 11;

Liceum im. Stefana Batorego – ul. Myśliwiecka 6;

Wisła – ul. Solec 8;

Desant żołnierzy generała Berlinga – przyczółek czerniakowski;

Muzeum Ziemii – Aleja Na Skarpie 27;

Powstańcze śluby – ul. Wilcza 7;

Apteki – ul. Marszałkowska 54;

Ludność cywilna – ul. Marszałkowska 60;

Kapliczki – ul. Marszałkowska 62;

Jajczarnia – ul. Hoża 51

Dom Kolejowy – ul. Chmielna 73B;

Instytut Głuchoniemych – Plac Trzech Krzyży 4/6;

Antek Rozpylacz – kamienica Bracka 5

Przekop-barykada w Alejach Jerozolimskich – Al. Jerozolimskie 23;

Tablice pamiątkowe Tchorka – Al. Jerozolimskie 37;

Powstańcze plakaty – ul. Chmielna 18 – kamienica Jaroszyńskich;

Kino Palladium – ul. Złota 7/9;

Pomnik Syreny – ul. Wybrzeże Kościuszkowskie;

Elektrownia Powiśle – ul. Dobra 42;

Powstańcze plakaty – ul. Chmielna 18 – kamienica Jaroszyńskich;

Teatrzyk kukiełkowy – ul. Konopczyńskiego 5/7;

Punkty sanitarne – ul. Tamka 45a;

Pomniki warszawskie – ul. Nowy Świat 72 (Pałac Staszica);

Kościół Świętego Krzyża – ul. Krakowskie Przedmieście 3;

Dom Technika – ul. Czackiego 3/5;

Prudential – Plac Powstańców Warszawy 9;

Radiostacja Błyskawica – ul. Moniuszki 8;

PAST-a – ul. Zielna 39;

Hale Mirowskie – plac Mirowski 1;

Browary Haberbuscha i Schielego – ul. Krochmalna 59;

Literatura a Powstanie Warszawskie – ul. Chłodna 40;

Muzeum Powstania Warszawskiego – ul. Grzybowska 79;

Pałacyk Michlera – ul. Wolska 40;

Rzeź woli – ul. Górczewska 15a, Kolonia Wawelberga;

Cmentarz Ewangelicko-Augsburski – ul. Młynarska 54/56;

Gęsiówka – ul. Anielewicza 34;

Drzewa Warszawy (wiąz na Pawiaku) – ul. Dzielna 24/26;

Krzysztof Kamil Baczyński – Pałac Blanka;

Bank Polski – ul. Bielańska 10;

Pasaż Simonsa – ul. Nalewki 2 (skrzyżowanie ulicy Długiej i ulicy Nalewki);

Arsenał – ul. Długa 52;

Pałac Krasińskich – Plac Krasińskich 3/5;

Zamek Królewski i Kolumna Zygmunta – Plac Zamkowy 4;

Katedra Świętego Jana – ul. Świętojańska 8;

Kościół Świętego Marcina – ul. Piwna 9/11;

Dzieci Warszawy – Pomnik Małego Powstańca – Podwale;

Czołg pułapka – ul. Kilińskiego 3;

Dominikanie na Freta – ul. Freta 10 – Kościół Świętego Jacka i Klasztor Dominikanów;

Sakramentki na Nowym Mieście – Rynek Nowego Miasta 2;

PWPW – ul. Romana Sanguszki 1;

Grupa Kampinos – Dworzec Gdański;

Ul. Czarnieckiego 49;

Wybuch Powstania i Kotłownia – ul. Suzina;

Gruzy Warszawy – Popiełuszki 16;

Praga – ul. Targowa 74 – Gmach Dyrekcji Kolei;

Zrzuty – Park Skaryszewski.

Źródło:

RDC /Aleksandra Papuga

Kategorie:

Wybrane dla Ciebie

Dziś gala nagrody BohaterON. „Tegoroczni laureaci to niezwykle zasłużone osoby”

Wystawa tramwajów, które jeździły po mieście w momencie wybuchu Powstania Warszawskiego

Najciekawsze artykuły

Na termometrach prawie 40 st. Celsjusza. Na Mazowsze nadciągają upały

Choć na chwilę oderwać się od wojennej rzeczywistości. Kultura w czasach Powstania Warszawskiego

Niezwykłe miejsce w Warszawie. Wygląda jak w czasach Powstania Warszawskiego

"Albo łamiemy przepisy, albo komuś zajeżdżamy drogę". Co z buspasem na Ostrobramskiej?

Mateusz Morawiecki, jego posłowie i nowy klub w parlamencie. Paulina Matysiak o rozłamie w PiS

Kina plenerowe w Warszawie. Co można obejrzeć za darmo tego lata?

Śmiertelny wypadek pod Wyszkowem. DK 62 zablokowana

To było ostatnie całkowite zaćmienie Słońca w dziejach Warszawy. Kiedy następne?

Podcasty

Znajdź podcast dla siebie!

Czytaj cały artykuł u źródła — Polskie Radio RDC (Radio dla Ciebie)