Moszczeniczanin w KL Auschwitz
Wśród deportowanych w czasie II wojny światowej do nazistowskich obozów zagłady liczną grupę stanowili mieszkańcy Sądecczyzny. Z ustaleń historyka Grzegorza Olszewskiego wynika, iż z terenu powiatu nowosądeckiego, w tym z gminy Stary Sącz, zarejestrowano w KL Auschwitz 2282 osoby. Jedną z nich, zapisaną w dokumentacji i historii KL Auschwitz, jest Władysław Gancarczyk z Moszczenicy Wyżnej – rolnik, urzędnik gminy, ur.02.02.1889 roku.
Jak podaje Grzegorz Olszewski, autor książki „Więźniowie KL Auschwitz z powiatu nowosądeckiego”, bohater tekstu aresztowany w kwietniu 1942 roku, brutalnie pobity podczas przesłuchania w siedzibie nowosądeckiego gestapo, ciężko chory przybył do KL Auschwitz.
Analizujący losy więźniów dr Wojciech Płosa – kierownik Archiwum Auschwitz – w toku badań historycznych ustalił, iż transport, którym 15 czerwca 1942 roku do obozu zagłady przyjechał Władysław Gancarczyk ( więzień nr 39478 ) liczył 132 więźniów.
W drodze do piekła KL Auschwitz, na co wskazuje dokumentacja Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz – Birkenau, mieszkańcowi Moszczenicy Wyżnej towarzyszyli koledzy związani ze Starym Sączem: Marian Kler – ekonomista (wyzwolony w KL Buchenwald ), Stanisław Piętka – rzeźnik, ( wyzwolony w KL Dachau ), Bronisław Wojnarowski – nauczyciel (zginął 20.07.1942 roku w KL Auschwitz) .
Opierając się na powojennej relacji starosądeckiego więźnia KL Auschwitz i KL Dachau Stanisława Piętki ( nr obozowy 39512 ) – który 15 czerwca 1942 roku jechał z Władysławem Gancarczykiem do największego na świecie obozu koncentracyjnego – dr Wojciech Płosa odnotował: „Więźniów przywieziono do Oświęcimia pociągiem, kazano im wysiąść poza budynkiem stacyjnym i stamtąd popędzono do obozu. Po załatwieniu wszystkich formalności związanych z rejestracją, przybyłych skierowano na piętro bloku 11, gdzie przebywali na dwutygodniowej kwarantannie. Na podstawie fragmentarycznie zachowanych dokumentów obozowych można stwierdzić, że co najmniej 78 osób z niniejszego transportu poniosło śmierć w KL Auschwitz. Nie są jednak znane bliżej okoliczności ich zgonów”.
Dowodem pobytu Władysława Gancarczyka w KL Auschwitz jest zachowana w Archiwum Miejsca Pamięci dokumentacja: akt zgonu oraz książka ewidencyjna bloku nr 4. Nie zachowała się natomiast fotografia więźnia nr 39478.
Na jednej ze stron książki ewidencyjnej bloku nr 4 w obozie Auschwitz I Władysław Gancarczyk jest wymieniony jako trzeci od góry z informacją, że mieszkał w sali nr 3 tego bloku, a 12 lipca 1942 roku został przeniesiony z bloku nr 4 do bloku nr 17.
Jak wskazuje obozowy akt zgonu, więzień z Moszczenicy Wyżnej zmarł w obozowym szpitalu ( blok nr 20 ) na tyfus 21 sierpnia 1942 roku, po niespełna dwumiesięcznym pobycie w KL Auschwitz.
Władysław Gancarczyk osierocił 5 dzieci: Irenę, Władysławę, Janinę, Mieczysława i Józefa. Córką Józefa – najmłodszego z rodzeństwa – jest Urszula Dzięga , nauczycielka SP 1 w Starym Sączu, współkoordynatorka projektu dedykowanego pamięci Czesława Lenczowskiego, starosądeckiego artysty malarza, więźnia KL Auschwitz. Grono prawnuków więźnia nr 39478 stanowią absolwenci SP1, uczniowie autorki publikacji: Julia Gancarczyk, Magdalena Dzięga, Maciej Dzięga, Kornelia Łęczycka, Mateusz Łęczycki.
Składam serdeczne podziękowanie Panu dr. Wojciechowi Płosie – kierownikowi Archiwum Auschwitz za życzliwość, uwagi, wyjaśnienia, wyszukiwanie i udostępnianie skanów dokumentacji historycznej.
Fot. Archiwum Rodziny oraz Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz – Birkenau
Jadwiga Postawa