Poskramianie złośnicy: Muzeum w Kętach zaprasza na wystawę o 90-leciu zapory „Porąbka”
W ramach przygotowań do ekspozycji, Muzeum w Kętach zaprezentowało jako „eksponat miesiąca” unikalną, czarno-białą fotografię z 1935 roku, która dokumentuje początki tej monumentalnej inwestycji hydrotechnicznej na rzece Sole.
Ta niewielka, pozioma fotografia o wymiarach 4,1 x 6,2 cm kryje w sobie lokalną historię – pochodzi bowiem z kolekcji Bohdana Łuszczyńskiego, szanowanego nauczyciela Seminarium Nauczycielskiego w Kętach. Kadr uwiecznił stan prac na dzień 20 sierpnia 1935 roku, a za obiektywem stanął siostrzeniec nauczyciela, Kazimierz Dworzański, który w późniejszych latach został architektem. Na zdjęciu możemy podziwiać m.in. drewnianą kładkę techniczną dla robotników, dominujące nad korytem rzeki wieże sztolni obiegowych oraz malowniczą panoramę Żarnówki Małej i wzgórz Beskidu Małego.
Śmiałe plany i wielka polityka w tle
Choć budowę zapory ostatecznie sfinalizowano w grudniu 1936 roku, jej korzenie sięgają znacznie głębiej. Jak w swoich opracowaniach historycznych zaznacza Edmund Harężlak , pierwsze plany techniczne i rozmowy z Radą Gminy Porąbka w sprawie dzierżawy gruntów pod baraki i kamieniołom w Snozie prowadzono już w 1914 roku. Sam projekt konstrukcji powstał w 1910 roku, a jego autorami byli inż. Tadeusz Baecker oraz inż. Kazimierz Maćkowski. Plan skorygował sam Gabriel Narutowicz – wybitny inżynier hydrotechnik i późniejszy Prezydent II Rzeczypospolitej, który wzorował się na szwajcarskiej zaporze na rzece Aar w Mühleberg.
Prace, wstrzymane przez wybuch I wojny światowej i kryzys finansowy lat 20., ruszyły pełną parą w 1930 roku pod kierownictwem firmy Frankopol. Od 1934 roku stery nad budową przejęło Polsko-Francuskie Towarzystwo dla Robót Publicznych, co zaowocowało ogromnym przyspieszeniem tempa robót.
„Wygląd zapory jak na ówczesne czasy był imponujący, to też stanowiła ona chlubę miejscowości, a jednocześnie powód sporów między mieszkańcami Porąbki i Międzybrodzia – znane są słowa wypowiadane gwarowo przez mieszkańców Międzybrodzia: „Zapora wasa a woda nasa” . — Edmund Harężlak Tytaniczny trud i dramaty robotników
Wzniesienie betonowej zapory typu ciężkiego o długości 260 metrów i wysokości 38 metrów wymagało nadludzkiego wysiłku. W szczytowym momencie na placu budowy pracowało około 2500 robotników oraz 500 junaków zorganizowanych w sześć drużyn. W dobie potężnego kryzysu gospodarczego i bezrobocia, warunki zatrudnienia były bardzo surowe, co w 1935 roku doprowadziło do wybuchu strajku robotniczego, tłumionego przez policję.
Ta wielka inwestycja, warta 25 milionów przedwojennych złotych, pochłonęła 25 milionów roboczogodzin i została opłacona krwią. Podczas prac zginęło kilku robotników, m.in. Bartłomiej Słowiak (1928 r.), Rudolf Zontek (1935 r.), Karol Zemczak (1935 r.) oraz Józef Wawak (1936 r.).
Większość skomplikowanych prac wykonywano ręcznie. Ciekawostką tamtych czasów był transport surowców – żwir dowożono specjalną kolejką szynową z terenów, które dziś znajdują się na dnie Jeziora Międzybrodzkiego. Z kolei cement sprowadzano pociągiem z Goleszowa do stacji w Kętach, skąd do Porąbki transportowały go wozy konne lokalnego przedsiębiorcy Karola Kaczmarczyka. Do zalewania szalunków wykorzystywano nowatorskie czerpaki z otwieranym dnem, podwieszane na rozciągniętych linach.
Dziedzictwo, które przetrwało próbę czasu
Rok 1935 przyniósł przełom: ukończono budowę infrastruktury pomocniczej, w tym nowoczesnej wytwórni betonu i kolejki linowej, oraz skierowano wody kapryśnej Soły do gotowych sztolni obiegowych. Zapora w Porąbce do dziś pozostaje jednym z najpiękniejszych i najważniejszych zabytków inżynierii wodnej w Polsce, a wybudowana w 1954 roku u jej stóp elektrownia wodna o mocy 12,6 MW nieprzerwanie zasila krajowy system energetyczny.
Muzeum im. Aleksandra Kłosińskiego w Kętach serdecznie zaprasza wszystkich mieszkańców oraz turystów do odwiedzenia wystawy, która w niezwykły sposób przybliża te fascynujące wydarzenia sprzed dziewięciu dekad.
Autor fotografii: Kazimierz Dworzański, 20 sierpnia 1935 r. (ze zbiorów Muzeum im. A. Kłosińskiego w Kętach, sygn. MAKK/H/5418) Autor fragmentów historycznych: Edmund Harężlak ( „Historia budowy zapory w Porąbce” )