TYLKO U NAS Chrzcielnica z brodnickiej Fary

Na kartach Starego Testamentu, Mojżesz, za słowami Boga, opisuje wodę jako podstawę życia na ziemi, służącą do oczyszczenia, ale także przynoszącą zniszczenie (potop).

Już w pierwszym rozdziale Księgi Rodzaju mowa jest o wodzie, w następnym znajdujemy opis Edenu – w tłumaczeniu na j. grecki rozumiany jako „rajski ogród” czy „ogród szczęścia” – i cztery rzeki mające w nim swój początek: Pison, Gihon, Hiddekel i Perat (znane są próby identyfikacji tych rzek, np. Hiddekel identyfikowano jako Tigris, a Perat jako Eufrat). Celtowie mieli w swoich sagach Avalon – wyspę jabłoni wśród wód – a Germanie, Walhall; pałac poległych wojowników otoczony rzeką o wodach hartujących miecze. W chrześcijaństwie woda zyskała swoje symboliczne znaczenie poprzez związanie jej w Nowym Testamencie z sakramentem chrztu. Ks. Paweł Wiatrak z Lubienia wyjaśnia, że człowiek rodzący się niejako „dla siebie” i dla życia według reguł realnego świata, zostaje zatopiony w wodach chrztu i wyłania się z nich jako żyjący dla Tego, który za niego umarł i zmartwychwstał. Właściwe rozumienie symboliki wody chrzcielnej powinno zaowocować ponownym – jak konkluduje ks. Wiatrak – odkryciem znaczenia chrzcielnicy.

W Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce, Tom XI, Warszawa 1971 (str. 11) o chrzcielnicy w brodnickiej farze umieszczono krótką informację: „Kropielnica, zapewne dawna chrzcielnica, w. XIV – XV, granitowa, sześcioboczna, z wyrytym gmerkiem”. Czy jednak rzeczywiście sześcioboczna? Jeśli policzymy wszystkie boki, konsekwentnie też i te najkrótsze, otrzymamy dziesięciobok, a przy ewentualnej poprawce na niedoskonałość roboty kamieniarskiej – dziewięciobok. Opis kształtu górnej części naczynia powinien więc brzmieć: pięciobok ze ściętymi czterema rogami, przy czym ścięcia biegną przez całą wysokość liturgicznego kamienia.

Liczba pięć, to liczba ksiąg Starego Testamentu i jednocześnie liczba ran Chrystusa-Zbawiciela.

Dlaczego ścięto jednak tylko cztery rogi, a nie pięć? Czyżby był to rysunek czterech rzek Edenu zasilających symbolicznie chrzcielnicę swoją „rajską” wodą?

Fot. Stefan Albrecht: Wieloboczna chrzcielnica z charakterystycznymi rożnymi ścięciami. Interesującym elementem wykutym na chrzcielnicy jest też niewątpliwie znak (koło z krzyżem), kierujący myśli w stronę kamieniarza (czyżby jego gmerk?) ale też i ogólnej symboliki.

Biorąc pod uwagę rzymskie znaki i symbole, znajdujemy i te oznaczające liczbę 1000, zapisywaną po dziś dzień jako M, od łacińskiego słowa mille. Wcześniej jednak, tzn. już przed narodzeniem Chrystusa, liczbę 1000 oddawano innymi znakami, takimi samymi, lub dalece podobnymi, do dolnej części naszego znaku (tzn. bez krzyża).

W Nowym Testamencie pojęcia „tysiąc” użył św. Jan w Apokalipsie rozdz. 20 (Tysiącletnie królestwo). Jaką rolę odgrywała więc liczba 1000, czy co symbolizowała w chrześcijaństwie?

Odpowiedź na to pytanie znaleźć można w rożnych źródłach; liczba 1000 w Biblii nie jest liczbą dokładną, a oznacza liczbę dużą, nieskończoną, także nieskończony niebiański byt. Dlatego też dobroć i mądrość Boża jest również opisana tą liczbą. Ponadto liczba 1000 oznacza nieskończone panowanie Boga, które ustanowił na tej ziemi Jezus. Sądzę, że symbol złożony ze znaku 1000 uzupełniony krzyżem całkowicie oddaje powyższy opis.

Fot. Stefan Albrecht: Znak (symbol, gmerk) na chrzcielnicy z brodnickiej fary. O pomoc w wyjaśnieniu pochodzenia symbolu zwróciłem się do oddziału restauracji posągów państwowych muzeów w Berlinie. Pod opieką przełożonego tego oddziału znajduje się tworzona od 1992 roku baza europejskich znaków kamieniarskich zawierająca obecnie prawie 18000 rożnych znaków, pochodzących z przeszło 23000 obiektów. Przytaczam istotne części odpowiedzi z Berlina (tł. z j. niem).: Sprawa nie jest prosta z wielu powodów. Znak ten występuje w symbolice chrześcijańskiej (krzyż, jedność, nadzieja), ale także jako starszy symbol z okresu VI – VIII w. związany z wpływami celtyckimi. Znak nie jest rzadkością, ale żadne z porównywalnych znalezisk nie może być związane czasowo i geograficznie z brodnickim; brak tutaj wyraźnego odniesienia do kościoła św. Katarzyny w Brodnicy. Mimo interesującego odkrycia, nie mogę wyciągać żadnych porównawczych stwierdzeń dotyczących kształtu chrzcielnicy jak i jej potencjalnych autorów. I dalej: Pana teza jest więcej niż interesująca. Aby ją udowodnić, należy jeszcze wykazać, że kamieniarze w średniowieczu cytowany symbol rozumieli tak samo jak definiuje go Pan w swojej tezie. Dowód, jeśli nie niemożliwy, jest prawdopodobnie dość trudny. W każdym razie teza godna jest kontynuowania. Należy przyznać, że wykucie koła narzędziami kamieniarskimi jest pracochłonne, co sugeruje, że kamieniarz faktycznie użył symboliki świadomie i celowo. W przypadku brodnickiej chrzcielnicy można przyjąć, że może to być symbolika, którą Pan jako tezę zaproponował. Kopia strony z europejskiej bazy danych (każdy ze znaków z licznymi powiązaniami). Widoczny znak z brodnickiej fary.

Czy więc znak z fary widzieć należy jako znak kamieniarski (gmerk), czy odczytać jako np. symbol nieograniczonego panowanie Boga nad nami? Rozstrzygająca, jednoznaczna odpowiedź nie padła, ale „nasza” – jak się okazuje – wyjątkowa chrzcielnica, znalazła pod numerem 23145, jako jedyny dotychczas obiekt z naszego województwa, swoje zasłużone miejsce w europejskiej, obejmującej 10 krajów, bazie danych.

Stefan Albrecht [email protected] 8.08.2020, 31.07.2026

Źródła internetowe poza podanymi w tekście.

Co sądzisz na ten temat?

Czytaj cały artykuł u źródła — Czas Brodnicy