Odkładasz wszystko na później? Powinieneś poznać wyniki tych badań
Według dr Shatza prokrastynacja nie jest wyłącznie efektem braku motywacji czy złego zarządzania czasem. To złożone zjawisko psychologiczne, które wynika z konfliktu pomiędzy chęcią działania a tendencją do unikania nieprzyjemnych zadań. Współczesny świat, pełen cyfrowych rozpraszaczy i niejasnych obowiązków zawodowych, tylko pogłębia ten problem.
9 typów prokrastynatorów
Autor podkreśla, że dawniej ludzie mierzyli się z zadaniami o jasnych i natychmiastowych konsekwencjach, na przykład polowanie, czy zbieranie jedzenia i unikanie głodu. W dzisiejszych czasach wiele obowiązków, takich jak składanie deklaracji podatkowych czy odpowiadanie na służbowe e-maile, ma odroczone skutki, przez co łatwiej je odkładać na później.
Dr Shatz, na podstawie przeprowadzonych badań z zakresu psychologii, ekonomii behawioralnej i neuronauki, wyróżnił dziewięć głównych typów prokrastynatorów:
Zamartwiacz - osoba, która odkłada działania z powodu lęku przed niepowodzeniem lub negatywnymi konsekwencjami.
Pesymista - przekonany, że jego wysiłki i tak nie przyniosą oczekiwanych rezultatów.
Perfekcjonista - zwleka, bo obawia się, że nie sprosta własnym lub cudzym wygórowanym oczekiwaniom.
Marzyciel - ma wielkie plany, ale brakuje mu konkretów i konsekwencji w działaniu.
Skaczący z tematu na temat - nieustannie przerzuca uwagę z jednego zadania na drugie, przez co nie kończy żadnego z nich.
Buntownik - odkłada zadania, by zamanifestować swoją niezależność lub sprzeciwić się autorytetom.
Poszukiwacz wrażeń - celowo zostawia wszystko na ostatnią chwilę, by poczuć dreszczyk emocji.
Hedonista - wybiera natychmiastową przyjemność zamiast długoterminowych korzyści.
Wypalony - jest tak zmęczony i przeciążony, że nie ma siły na realizację kolejnych zadań.
Autor podkreśla, że jedna osoba może wykazywać cechy kilku typów prokrastynatorów jednocześnie, a efekt dotyka ludzi niezależnie od wieku, wykształcenia czy statusu zawodowego.
Poważne konsekwencje
Odwlekanie zadań niesie za sobą poważne konsekwencje nie tylko dla jednostek, ale także dla całych organizacji i gospodarek . W środowisku akademickim chroniczna prokrastynacja prowadzi do gorszych wyników w nauce, a nawet do niezaliczenia studiów. Szacuje się, że połowa studentów regularnie odkłada obowiązki na ostatnią chwilę.
Wśród osób pracujących chroniczna prokrastynacja dotyczy jednej na pięć osób, co przekłada się na niższe zarobki i większe ryzyko bezrobocia. Jedno z badań w USA wykazało, że każdy punkt mniej na pięciopunktowej skali prokrastynacji oznacza średnio o 21 tysięcy dolarów wyższą pensję rocznie. Prokrastynacja generuje także ogromne straty dla firm, w Stanach Zjednoczonych szacuje się, że przeciętny pracownik spędza około dwóch godzin dziennie na odkładaniu zadań, co kosztuje pracodawców nawet 20 tysięcy dolarów rocznie na osobę.
Poważny jest wpływ prokrastynacji na życie prywatne. Odkładanie płatności rachunków, oszczędzania na emeryturę czy wykonywania domowych obowiązków prowadzi do konfliktów rodzinnych, pogorszenia relacji z bliskimi i poczucia izolacji. Prokrastynacja negatywnie odbija się także na zdrowiu psychicznym i fizycznym, generuje stres, poczucie winy, wstyd, a także prowadzi do niezdrowych nawyków, takich jak brak snu czy unikanie badań profilaktycznych.
Zasada hedonistyczna
Dr Shatz podkreśla, że u podstaw prokrastynacji leży tzw. zasada hedonistyczna , naturalna skłonność człowieka do poszukiwania przyjemności i unikania bólu. W praktyce oznacza to, że chętniej sięgamy po natychmiastowe źródła satysfakcji, takie jak media społecznościowe czy gry, zamiast mierzyć się z trudnymi lub nieprzyjemnymi zadaniami.
Dodatkowo działa tzw. zasada natychmiastowości – koncentrujemy się na tym, co jest tu i teraz, a nie na odległych konsekwencjach naszych działań. Połączenie tych dwóch mechanizmów sprawia, że łatwo ulegamy pokusie odwlekania, nawet jeśli w dłuższej perspektywie przynosi nam to szkody.
Kluczowe zalecenia
Według dr Shatza jest cały, szeroki wachlarz narzędzi i strategii, które pomagają przełamać nawyk odkładania na później. Kluczowe zalecenia obejmują: Rozpoznanie i nazwanie problemu - świadomość własnych mechanizmów prokrastynacji to pierwszy krok do zmiany.
Planowanie i rozbijanie zadań na mniejsze kroki - konkretne, mierzalne cele są łatwiejsze do realizacji niż ogólne postanowienia. Eliminacja „rozpraszaczy” i wprowadzenie ograniczeń - utrudnienie dostępu do pokus, takich jak telefon czy media społecznościowe. Dostosowanie środowiska pracy - stworzenie przestrzeni sprzyjającej skupieniu i produktywności. Praca zgodna z rytmem produktywności - wykorzystywanie momentów największej energii do realizacji najważniejszych zadań. Odrzucenie perfekcjonizmu - zaakceptowanie, że postęp, nawet nieidealny, jest lepszy niż stagnacja. Wsparcie społeczne - korzystanie z pomocy osoby, która wspiera nas w realizacji celów.
Chociaż niektóre osoby, takie jak Steve Jobs, osiągnęły sukces mimo tendencji do odkładania zadań, dr Shatz ostrzega przed uleganiem złudzeniu, że prokrastynacja jest nieszkodliwa. Sukcesy te są raczej wyjątkiem niż regułą, a długofalowe skutki odwlekania mogą być bardzo poważne. Najważniejszym przesłaniem książki jest to, że walka z prokrastynacją nie polega na maksymalizacji produktywności za wszelką cenę. Chodzi o odzyskanie kontroli nad własnym czasem i życiem, realizowanie celów bez poczucia winy i stresu oraz budowanie zdrowych nawyków na przyszłość.