Historycy i kartografowie podzieleni w sprawie lokalizacji mitycznej Itaki, ojczyzny Odyseusza
Próby ustalenia, gdzie leży Itaka, ojczyzna Odyseusza, trwają co najmniej od II w. p. n.e. do czasów współczesnych. Naukowcy nie są zgodni, czy ojczyzną bohatera eposu Homera jest wyspa o nazwie Itaka czy półwysep Paliki. Spór ożywa wraz z piątkową premierą filmu „Odyseja” Christophera Nolana.
Homer, grecki poeta z VIII w. p.n.e., pozostawił wskazówki, gdzie leży Itaka, królestwo, do którego po wygranej wojnie trojańskiej przez 10 lat próbował dotrzeć jego władca Odyseusz. W Pieśni IX eposu opisał ją jako niską i skalistą wyspę położoną najdalej na zachód. Wskazał też na bliskość sąsiednich wysp: mitycznej Dulichion oraz prawdziwych Same i Zakintos, które miały leżeć w kierunku wschodnim i południowym.
Żyjący w II w. p.n.e. historyk Polibiusz uważał dzieło Homera za prawdziwą historię z elementami mitycznymi. Tym samym nie zgadzał się z teoriami swoich poprzedników m.in. Eratostanesa, greckiego matematyka, który obliczył obwód Ziemi i jednocześnie odrzucał traktowanie „Odysei” jako wiarygodnego źródła geograficznego. Polibiusz ustalił, że mityczna wyspa znajdowała się w archipelagu Wysp Jońskich i jest tożsama z dzisiejszą wyspą Itaka. To samo w swoim monumentalnym dziele „Geografia” stwierdził żyjący na przełomie I w. p.n.e. i I w. n.e. filozof Strabon z Amasei. Argumentem przeciwko tej tezie jest fakt, że Itaka to wyspa górzysta, co jest niezgodne z opisem Homera.
Rzymski matematyk i astronom Ptolemeusz sporządził ok. 150 r. p.n.e. mapę znanego mu świata, na której zaznaczył wiele mitycznych miejsc z „Odysei” Homera. Wśród nich znalazła się kraina Lotofagów – ludu jedzącego owoce lotosu powodujące utratę pamięci, królestwo czarodziejki Kirke oraz wyspę syren. Próby odwzorowania tych miejsc na współczesnych mapach są niemożliwe, gdyż Ptolemeusz inaczej rozumiał odległości geograficzne.
Pierwszym kartografem, który w całości zmapował trasę wędrówki Odyseusza, był XVI-wieczny Flamandczyk Abraham Ortelius, twórca pierwszego nowożytnego atlasu świata. Na mapie noszącej nazwę „Ulissea”, od łacińskiego imienia bohatera – Ulissesa, oznaczył on wyspę znaną dzisiaj jako Korfu jako mityczną Itakę. Aby wyznaczona przez niego trasa podróży Odyseusza do domu zgadzała się z tekstem Homera, Ortelius narysował na mapie fikcyjną wyspę Ogygia, na której bohater miał spędzić 7 lat u nimfy Kalipso. Ta fałszywa lokalizacja przez kolejne stulecia pojawiała się na innych, oficjalnych mapach Europy.
W 1912 r. francuski hellenista Victor Berard próbował odtworzyć podróż Odyseusza po Morzu Śródziemnym. Wraz z fotografem Fredem Boissonnasem odbył rejs wyznaczając szlak poprzez analizę kierunków wiatrów, topografii terenu, czasu trwania poszczególnych etapów podróży opisanych przez Homera oraz posiłkując się fenickimi podręcznikami żeglarskimi. Wyspę Kalipso wyznaczył w pobliżu Gibraltaru, Cyklopi mieli żyć w Neapolu, a krainą Lotofagów była wyspa Dżerba u wybrzeży Tunezji. Berard uznał, że homerycka Itaka to dokładnie ta sama wyspa, która dziś nosi tę nazwę.
Rewolucyjną hipotezę dotycząca położenia mitycznej Itaki przedstawili w lipcu 2026 r. dwaj badacze: prof. James Diggle, filolog klasyczny z University of Cambridge i prof. John Underhill, geolog z University of Aberdeen. Na łamach internetowego czasopisma popularnonaukowego Antigone stwierdzili, że Homer w „Odysei” nigdy nie użył na określenie Itaki słowa „wyspa” tylko „ziemia”, „ojczyzna” i „kraj/prowincja”. Zdaniem naukowców legendarną ojczyzną Odysa jest najprawdopodobniej dzisiejszy półwysep Paliki, stanowiący zachodnią część wyspy Kefalonia. Region ten odpowiada opisowi Homera – jest nizinny i wysunięty na zachód. Ponadto Diggle stwierdził, że słowo „Kefalonia” nie pasowało prawdopodobnie autorowi eposu, który napisany jest heksametrem daktylicznym, do rytmu wiersza.
Ożywienie debaty na temat położenia Itaki zbiegło się z piątkową premierą „Odysei” w reżyserii Christophera Nolana. Zdjęcia do filmu kręcono w pięciu krajach Grecji, Maroku, Włoszech, Islandii oraz Szkocji, a także na Saharze Zachodniej. W roli Odyseusza występuje Matt Damon. Jego syna Telemacha gra Tom Holland, a wierną żonę Penelopę Anne Hathaway. W obsadzie znaleźli się także Zendaya (Atena), Lupita Nyong’o (Helena Trojańska), Robert Pattinson (Antinous), Charlize Theron (Kalypso) oraz Jon Bernthal (Menelaos). Światowa prapremiera filmu Nolana odbyła się 6 lipca w Londynie.(PAP)
mzb/ pś/ aszw/
Fundacja PAP zezwala na bezpłatny przedruk artykułów z Serwisu Nauka w Polsce pod warunkiem mailowego poinformowania nas raz w miesiącu o fakcie korzystania z serwisu oraz podania źródła artykułu. W portalach i serwisach internetowych prosimy o zamieszczenie podlinkowanego adresu: Źródło: naukawpolsce.pl, a w czasopismach adnotacji: Źródło: Serwis Nauka w Polsce - naukawpolsce.pl. Powyższe zezwolenie nie dotyczy: informacji z kategorii "Świat" oraz wszelkich fotografii i materiałów wideo.