Naukowcy reagują na zapowiedzi ograniczeń w konkursach NCN
W naszym przekonaniu proponowane rozwiązania doprowadzą nie do racjonalizacji napływu wniosków, lecz do drastycznego obniżenia poziomu naukowego polskich projektów, sztucznego zahamowania rozwoju czołowych zespołów badawczych oraz wprowadzenia szkodliwych patologii strukturalnych – piszą w liście otwartym członkowie Komitetu Biologii Molekularnej Komórki PAN w reakcji na zapowiedź wprowadzenia ograniczeń w konkursach Narodowego Centrum Nauki. Przed miesiącem agencja poinformowała w specjalnym komunikacie o szykowanych zmianach , które mają być odpowiedzią na rosnącą liczbę wniosków oraz zwiększające się koszty realizacji projektów przy ograniczonym budżecie Narodowego Centrum Nauki. Rada NCN planuje dwa rozwiązania. Już od przyszłego roku wprowadzony zostanie limit w liczbie składanych wniosków. Ta sama osoba będzie mogła być wskazana jako kierownik projektu tylko w jednym wniosku złożonym w konkursach NCN w ciągu danego roku kalendarzowego. Ponadto od roku 2028 wprowadzone ma być ograniczenie udziału w konkursie OPUS. Kierownik projektu, który otrzymał co najmniej dwa granty tego rodzaju w ciągu ostatnich 10 lat, będzie mógł aplikować o kolejny dopiero po wcześniejszym złożeniu wniosku w programach European Research Council (na zasadach zbliżonych do obowiązujących w konkursie MAESTRO). Jak podkreśla NCN, to zachęta do większej aktywności w pozyskiwaniu środków europejskich, co pozwoliłoby na dywersyfikację źródeł finansowania badań oraz utrzymanie dostępności krajowej oferty konkursowej dla badaczy na wszystkich etapach kariery. W reakcji na te zapowiedzi Komitet Biologii Molekularnej Komórki PAN opublikował list otwarty, w którym wyraził głęboki i stanowczy sprzeciw wobec zapowiadanych zmian w zasadach naboru wniosków grantowych. W naszym przekonaniu proponowane rozwiązania, całkowicie sprzecznie z intencjami ich autorów, doprowadzą nie do racjonalizacji napływu wniosków, lecz do drastycznego obniżenia poziomu naukowego polskich projektów, sztucznego zahamowania rozwoju czołowych zespołów badawczych oraz wprowadzenia szkodliwych patologii strukturalnych – piszą członkowie KBMK PAN. Zdaniem autorów listu, wprowadzenie limitu składanych wniosków będzie skutkowało brakiem możliwości korekty po uzyskanych recenzjach. Obecnie, po uzyskaniu odmowy finansowania w pierwszym półroczu, badacze mogą w wyniku analizy uwag recenzentów poprawić swój wniosek i złożyć go w kolejnej edycji. Nowe reguły to uniemożliwią. Ponadto, w ocenie Komitetu, uderzają w najbardziej produktywnych naukowców, uniemożliwiając im aplikowanie z dwoma niezależnymi, odrębnymi tematycznie i nowatorskimi projektami. System, zamiast stymulować wszechstronność, będzie zmuszał do sztucznego wyboru. I jeszcze jedna konsekwencja limitu, na którą zwracają uwagę autorzy listu: administracyjny zakaz wygeneruje patologię polegającą na wpisywaniu jako kierowników osób trzecich, formalnie uprawnionych do złożenia wniosku, lecz niebędących jego realnymi autorami i niemających merytorycznych kwalifikacji ani intencji, by osobiście odpowiadać za realizację badań. „Godzi to bezpośrednio w etykę akademicką” – uważają członkowie KBMK PAN. Za dysfunkcyjne uważają też inne proponowane rozwiązanie, czyli uzależnienie udziału w kolejnym konkursie OPUS (po wcześniejszych co najmniej dwóch takich grantach w ciągu ostatnich 10 lat) od złożenia wniosku w programach ERC.
Wykluczenie doświadczonych, wielokrotnych laureatów spowoduje sztuczne przesunięcie funduszy od zespołów o najwyższym potencjale naukowym do grup słabszych, które w otwartej, rzetelnej i merytorycznej konkurencji nie uzyskałyby finansowania. Obecne przepisy limitujące jednoczesne kierowanie maksymalnie dwoma projektami są w pełni wystarczające, zapobiegają one monopolizacji środków, a zarazem gwarantują ciągłość finansowania najlepszych laboratoriów – czytamy w liście.
Jego autorzy sygnalizują, że jedynym mierzalnym efektem tej zmiany będzie lawinowy wzrost liczby wymuszonych, niedopracowanych wniosków kierowanych do ERC, składanych wyłącznie w celu „odblokowania” możliwości startu w kraju. Presja na aplikowanie o granty ERC powinna być systemowo kierowana na młodych badaczy, ubiegających się o granty typu Starting czy Consolidator. Naturalnym etapem przygotowawczym dla nich powinny być krajowe programy SONATA oraz SONATA BIS. Najlepsze rezultaty przyniosłaby bezpośrednia i zindywidualizowana praca NCN z kierownikami tych konkretnych grantów już na etapie ich realizacji – przewiduje Komitet Biologii Molekularnej Komórki PAN. W liście przywołano też dane statystyczne obejmujące 29 edycji konkursu OPUS z lat 2011–2025 . Wynika z nich, że aż 71,90% wszystkich uczestników kierowało projektem tylko jeden raz, a 18,45% zaledwie dwukrotnie. Osoby z pięcioma lub większą liczbą grantów stanowią marginalny ułamek (poniżej 1% ogółu).
OPUS jest więc konkursem o wysokiej rotacji, a nowa bariera uderzy w minimalną, lecz kluczową dla polskiej nauki grupę wybitnych liderów – zauważają naukowcy.
Zwracają przy tym uwagę, że współczynnik sukcesu w tym konkursie spadł z 24% w pierwszej edycji do rekordowo niskich poziomów: 14% w OPUS 29 oraz 13,34% w OPUS 30. Z kolei średnia wartość grantu w ciągu 14 lat wzrosła aż czterokrotnie, podczas gdy nominalny budżet programu zaledwie się podwoił. Efektem tego jest spadek liczby dofinansowywanych projektów.
Dalsze ograniczenia wyeliminują ambitnych i pracowitych badaczy, zwiększając szanse przeciętnych zespołów. Pozyskanie projektu stanie się niezależne od dorobku i jakości projektu, a będzie wynikało z faktu sztucznego ograniczenia konkurencji. Odcięcie najlepszych zespołów wywoła głęboką zapaść strukturalną oraz doprowadzi do braku możliwości wykorzystania doskonałej aparatury badawczej zakupionej w ostatnich latach ogromnym kosztem z funduszy europejskich – podkreślono w liście.
KBMK PAN proponuje alternatywne rozwiązanie: wprowadzenie maksymalnych limitów kwotowych na pojedynczy projekt. Miałyby one być dostosowane do specyfiki poszczególnych paneli naukowych. Zdaniem Komitetu, pozwoliłoby to na znacznie bardziej racjonalne i sprawiedliwe dysponowanie ograniczonymi środkami finansowymi. Mariusz Karwowski List otwarty Komitetu Biologii Molekularnej Komórki PAN